چکیده
خورشید نزدیکترین ستاره به ما و منبع تقریباً همهٔ انرژی روی زمین است. این مقاله مروری کوتاه بر ساختار، ترکیب، منبع انرژی و فعالیتهای خورشید است و توضیح میدهد چگونه رویدادهایی مانند شرارهها و فورانهای تاج خورشیدی (CME) از فاصلهٔ 150 میلیون کیلومتری، ماهوارهها، ارتباطات رادیویی و شبکههای برق روی زمین را تحت تأثیر قرار میدهند؛ موضوعی که «هواشناسی فضایی» نام دارد. هر واژهٔ کلیدی در متن به مقالهای جداگانه با توضیح کامل لینک شده است.
خورشید چیست؟
خورشید کرهای عظیم از پلاسمای داغ است که با گرانش خودش کنار هم نگه داشته شده است. اخترشناسان ستارگان را بر اساس دمای سطح و درخشندگی دستهبندی میکنند و خورشید در این ردهبندی ستارگان یک ستارهٔ G2V است: ستارهای با دمای سطح حدود 5,800 کلوین که در پایدارترین مرحلهٔ زندگی خود، یعنی «رشتهٔ اصلی»، قرار دارد. خورشید حدود 4.6 میلیارد سال سن دارد و تقریباً نیمی از عمر رشتهٔ اصلی خود را پشت سر گذاشته است.
ابعاد و مشخصات
فاصلهٔ متوسط زمین تا خورشید حدود 150 میلیون کیلومتر است؛ فاصلهای که واحد نجومی نام دارد و نور آن را در حدود 8 دقیقه و 19 ثانیه طی میکند. قطر خورشید حدود 1.39 میلیون کیلومتر، یعنی 109 برابر قطر زمین است و حجم آن بیش از 1.3 میلیون زمین را در خود جای میدهد. جرم خورشید حدود 333 هزار برابر جرم زمین است و بیش از 99.8 درصد جرم کل منظومهٔ شمسی را تشکیل میدهد.
با وجود این جرم عظیم، چگالی متوسط خورشید تنها حدود 1.41 گرم بر سانتیمتر مکعب است، کمی بیشتر از آب؛ زیرا خورشید از سبکترین عناصر ساخته شده است. ساختار شیمیایی خورشید حدود 73 درصد هیدروژن، 25 درصد هلیم و کمتر از 2 درصد عناصر سنگینتر است.
موتور خورشید
انرژی خورشید از همجوشی هستهای در هستهٔ خورشید تأمین میشود. در دمای حدود 15 میلیون کلوین و فشاری میلیاردها برابر فشار جو زمین، هستههای هیدروژن به هم میپیوندند و هلیم میسازند. در این فرایند، هر ثانیه حدود 4 میلیون تن جرم به انرژی تبدیل میشود. این انرژی ابتدا به شکل پرتو گاما آزاد میشود و سپس در سفری بسیار طولانی به سمت سطح، به فوتونهای کمانرژیتر نور مرئی و فروسرخ تبدیل میشود.
لایههای درونی خورشید
درون خورشید از سه لایهٔ اصلی تشکیل شده است. در مرکز، هسته قرار دارد که تقریباً همهٔ انرژی خورشید در آن تولید میشود. بیرون از آن، ناحیهٔ تابشی است؛ لایهای چنان چگال که انرژی دهها هزار سال در آن بهصورت فوتونهایی سرگردان که پیوسته جذب و بازگسیل میشوند، سفر میکند. در یکسوم بیرونی خورشید، ناحیهٔ همرفتی قرار دارد که در آن گاز داغ مانند آب در حال جوش بالا میآید، انرژی را به سطح میرساند و دوباره فرو میرود.
جو خورشید
آنچه ما به عنوان سطح خورشید میبینیم، فوتوسفر است؛ لایهای نازک با دمای حدود 5,800 کلوین که نور خورشید از آن به فضا میگریزد. بالای آن کروموسفر قرار دارد که رنگ صورتی آن فقط در خورشیدگرفتگیها دیده میشود. بیرونیترین لایه، تاج خورشید یا کوروناست؛ هالهای بسیار رقیق که بهطور شگفتانگیزی دمایش به چند میلیون درجه میرسد و باد خورشیدی از آن به سراسر منظومهٔ شمسی میوزد.
تابش خورشید
تابشهای خورشیدی تمام طیف الکترومغناطیسی، از امواج رادیویی تا پرتو گاما، را در بر میگیرند. بیشتر انرژی خورشید به صورت فروسرخ و نور مرئی است که پایدار است و زندگی روی زمین را ممکن میکند. اما بخشهای پرانرژی طیف، یعنی فرابنفش و پرتو ایکس، با فعالیت خورشید بهشدت تغییر میکنند و یونوسفر زمین را شکل میدهند. شاخصی پایدار از سطح فعالیت خورشید، شار رادیویی 10.7 سانتیمتر است که از سال 1947 هر روز اندازهگیری میشود.
میدان مغناطیسی، لکهها و چرخهٔ خورشیدی
کلید فهم فعالیتهای خورشید، میدان مغناطیسی آن است. حرکتهای پلاسما در ناحیهٔ همرفتی و چرخش سریعتر استوای خورشید نسبت به قطبها، مانند یک ژنراتور عظیم میدان مغناطیسی را تولید و تقویت میکنند. جایی که این میدان متمرکز از سطح بیرون میزند، لکههای خورشیدی پدید میآیند: نواحی تاریک و سردتر که قرنهاست شمرده میشوند.
تعداد لکهها در چرخهای حدود 11 ساله کم و زیاد میشود و قطبهای مغناطیسی خورشید نیز در هر چرخه وارونه میشوند. چرخهٔ کنونی، چرخهٔ 25، در دسامبر 2019 آغاز شد. وضعیت روزانهٔ لکهها را در نمودار تعداد لکههای خورشیدی و جزئیات هر گروه را در لیست آخرین نواحی خورشیدی ببینید.
فعالیتهای انفجاری
وقتی خطوط میدان مغناطیسی در نواحی فعال بیش از حد پیچیده میشوند، انرژی ذخیرهشده در آنها ناگهان آزاد میشود. نتیجه میتواند یک شرارهٔ خورشیدی باشد؛ درخششی ناگهانی که در چند دقیقه انرژیای معادل میلیاردها بمب هستهای آزاد میکند و شدت آن با پرتو X خورشید سنجیده میشود. یا یک فوران تاج خورشیدی (CME)، یعنی پرتاب ابری عظیم از پلاسمای مغناطیده که با سرعت صدها تا هزاران کیلومتر بر ثانیه در فضا حرکت میکند و ممکن است یک تا چهار روز بعد به زمین برسد.
هواشناسی فضایی: اثر خورشید بر زمین
فعالیتهای خورشید از سه راه بر زمین اثر میگذارند و NOAA هر کدام را با یک مقیاس پنجردهای میسنجد:
- طوفان قطع رادیویی (R): پرتو ایکس شرارهها در 8 دقیقه به زمین میرسد و ارتباطات رادیویی کوتاه را در سمت روز مختل میکند.
- طوفان تابش خورشیدی (S): پروتونهای پرانرژی در چند ده دقیقه تا چند ساعت میرسند و فضانوردان، ماهوارهها و پروازهای قطبی را تهدید میکنند. شار آنها را در نمودار جریان پروتون ببینید.
- طوفان ژئومغناطیسی (G): با رسیدن CME یا باد سریع، میدان مغناطیسی زمین آشفته میشود؛ شفقهای قطبی پدید میآیند و شبکههای برق، ناوبری و ماهوارهها تحت تأثیر قرار میگیرند.
برای پیشبینی طوفانهای ژئومغناطیسی، پارامترهای باد خورشیدی که ماهوارههای نقطهٔ L1 اندازه میگیرند اهمیت زیادی دارند: سرعت باد خورشیدی، چگالی باد خورشیدی، دمای باد خورشیدی، شدت میدان مغناطیسی Bt و بهویژه جهت آن، Bz. شدت طوفان نیز با شاخص Kp و شاخص Dst سنجیده میشود. همهٔ این پارامترها در صفحهٔ پارامترهای طوفان خورشیدی و نمودارهای فعالیت خورشیدی بهصورت لحظهای در دسترساند و هشدارها در بخش اخطارهای هواشناسی منتشر میشوند.
جمعبندی
خورشید ستارهای معمولی اما پویاست. انرژی آن از همجوشی هستهای در هسته تأمین میشود، از لایههای تابشی و همرفتی عبور میکند و از فوتوسفر به فضا میتابد. میدان مغناطیسی آن، لکهها، شرارهها و فورانهایی را پدید میآورد که از راه هواشناسی فضایی بر زندگی و فناوری ما اثر میگذارند. برای دنبال کردن وضعیت لحظهای خورشید، به گزارش ساعتی فعالیتهای خورشیدی سر بزنید.