هستهٔ خورشید کجاست؟
هسته، بخش مرکزی خورشید است که از مرکز تا حدود یکچهارم شعاع خورشید، یعنی حدود 170 هزار کیلومتر، امتداد دارد. اگرچه هسته فقط حدود 1.5 درصد حجم خورشید را تشکیل میدهد، حدود نیمی از جرم خورشید در آن متمرکز است و تقریباً همهٔ انرژی خورشید در همین ناحیه تولید میشود. بیرون از هسته، دما و چگالی برای ادامهٔ همجوشی کافی نیست و انرژی فقط منتقل میشود.
شرایط فوقالعاده
در مرکز خورشید، دما به حدود 15.7 میلیون کلوین میرسد. وزن عظیم لایههای بالایی، فشاری حدود 250 میلیارد برابر فشار جو زمین در سطح دریا ایجاد میکند. چگالی در این ناحیه حدود 150 گرم بر سانتیمتر مکعب است؛ بیش از 13 برابر چگالی سرب و حدود 150 برابر چگالی آب.
با وجود این چگالی بالا، مادهٔ هسته جامد یا مایع نیست. در این دما، الکترونها از اتمها جدا شدهاند و ماده به صورت پلاسما، یعنی گازی از هستههای برهنه و الکترونهای آزاد، وجود دارد. پلاسما در این شرایط مانند یک گاز رفتار میکند و فشار آن است که جلوی فروریزش خورشید زیر وزن خودش را میگیرد.
تعادل هیدرواستاتیکی: ترموستات طبیعی خورشید
خورشید در تعادلی ظریف قرار دارد: گرانش میکوشد آن را فشرده کند و فشار گاز داغ درون آن، که از گرمای همجوشی ناشی میشود، آن را به بیرون میراند. این حالت «تعادل هیدرواستاتیکی» نام دارد. اگر سرعت همجوشی به هر دلیلی کمی افزایش یابد، هسته گرمتر میشود، منبسط میشود و چگالی و دمای آن کاهش مییابد؛ در نتیجه سرعت واکنشها دوباره کم میشود. اگر سرعت همجوشی کاهش یابد، عکس این اتفاق میافتد. این سازوکار خودتنظیم، مانند یک ترموستات، خورشید را میلیاردها سال پایدار نگه داشته است.
تولید انرژی در هسته
در هسته، همجوشی هستهای هیدروژن را به هلیم تبدیل میکند. سرعت این واکنشها بهشدت به دما وابسته است؛ به همین دلیل بیشترین تولید انرژی در مرکز رخ میدهد و با فاصله گرفتن از مرکز بهسرعت کاهش مییابد. حدود نیمی از انرژی خورشید در درون یکدهم شعاع آن تولید میشود و تقریباً همهٔ آن در درون 0.25 شعاع.
انرژی در هسته به شکل پرتو گاما، انرژی جنبشی ذرات و نوترینوها آزاد میشود. پرتوهای گاما فوراً با ذرات اطراف برخورد میکنند و جذب و دوباره گسیل میشوند. این فرایند در طول مسیر طولانی آنها به سمت سطح ادامه مییابد و انرژی آنها بهتدریج به پرتوهای کمانرژیتر تقسیم میشود.
هستهای که پیر میشود
در طول 4.6 میلیارد سال گذشته، همجوشی بخش زیادی از هیدروژن مرکز خورشید را مصرف کرده است. امروز هلیم حدود 60 درصد جرم مرکز هسته را تشکیل میدهد، در حالی که در زمان تولد خورشید این مقدار حدود 27 درصد بود. با افزایش هلیم، هسته کمی منقبض و داغتر میشود و سرعت همجوشی بالا میرود. به همین دلیل خورشید بهآرامی درخشانتر میشود. حدود 5 میلیارد سال دیگر، هیدروژن مرکز کاملاً تمام خواهد شد و همجوشی به لایهای پیرامون هسته منتقل میشود؛ این آغاز تبدیل خورشید به یک غول سرخ است.
چگونه هسته را مطالعه میکنیم؟
هیچ نوری مستقیماً از هسته به ما نمیرسد. دانشمندان از دو منبع برای مطالعهٔ آن استفاده میکنند. نوترینوهای خورشیدی که در واکنشهای همجوشی تولید میشوند، بدون مانع از خورشید عبور میکنند و تعداد و انرژی آنها اطلاعات مستقیمی دربارهٔ واکنشهای هسته میدهد. منبع دوم، لرزهنگاری خورشیدی است که با بررسی امواج صوتی سطح خورشید، سرعت صوت و چگالی را تا عمق هسته اندازهگیری میکند.
جمعبندی
هسته، قلب تپندهٔ خورشید است: ناحیهای کوچک اما بسیار داغ و فشرده که با همجوشی هستهای همهٔ انرژی خورشید را تولید میکند. این انرژی سپس از ناحیهٔ تابشی و ناحیهٔ همرفتی عبور میکند تا سرانجام از سطح خورشید به فضا بتابد.