پرتو گاما چیست؟
پرتو گاما پرانرژیترین بخش طیف الکترومغناطیسی است. فوتونهای گاما طولموجی کوتاهتر از اندازهٔ یک اتم و انرژیای میلیونها برابر فوتونهای نور مرئی دارند. این پرتوها معمولاً در فرایندهای هستهای، مانند واپاشی رادیواکتیو، همجوشی و نابودی ماده و پادماده، تولید میشوند. پرتو گاما میتواند از بسیاری از مواد عبور کند و برای بافتهای زنده خطرناک است؛ اما جو زمین بهطور کامل از ما در برابر پرتوهای گامای فضایی محافظت میکند.
پرتوهای گاما در هستهٔ خورشید
در هستهٔ خورشید، واکنشهای همجوشی هستهای در هر ثانیه تعداد عظیمی فوتون گاما تولید میکنند. برای مثال، وقتی یک هستهٔ دوتریم با یک پروتون ترکیب میشود و هلیم-3 میسازد، یک فوتون گاما گسیل میشود. همچنین پوزیترونهای حاصل از همجوشی بلافاصله با الکترونها برخورد و نابود میشوند و هر بار دو فوتون گاما تولید میکنند.
اما هیچیک از این پرتوهای گاما از خورشید خارج نمیشوند. درون خورشید آنقدر چگال است که فوتونهای گاما پس از طی مسافتی بسیار کوتاه جذب یا پراکنده میشوند. در طول سفر دهها هزار ساله در ناحیهٔ تابشی، انرژی آنها بهتدریج میان فوتونهای بیشتر و کمانرژیتر تقسیم میشود و سرانجام به صورت نور مرئی و فروسرخ از سطح خارج میشود. به بیان دیگر، نور گرم و آرام خورشید در واقع همان انرژی پرتوهای گامای خشن هسته است که «رام» شده است.
پرتو گاما در شرارههای خورشیدی
پرتوهای گامایی که ماهوارهها از خورشید ثبت میکنند، عمدتاً در شرارههای خورشیدی بزرگ تولید میشوند. در یک شراره، ذرات تا انرژیهای بسیار بالا شتاب میگیرند. وقتی این ذرات به جو پایینی و چگالتر خورشید برخورد میکنند، چند سازوکار پرتو گاما تولید میکنند:
- تابش ترمزی: الکترونهای پرانرژی هنگام کند شدن در میدان الکتریکی یونها، طیف پیوستهای از پرتو ایکس سخت و گاما گسیل میکنند.
- خطوط برانگیختگی هستهای: پروتونها و یونهای پرانرژی به هستههای کربن، اکسیژن و آهن برخورد میکنند و آنها را برانگیخته میکنند. این هستهها هنگام بازگشت به حالت پایه، پرتو گاما با انرژیهای مشخص گسیل میکنند.
- خط 2.223 مگاالکترونولت: نوترونهای آزادشده در شراره، با پروتونها ترکیب میشوند و دوتریم میسازند و یک فوتون گاما با این انرژی دقیق آزاد میکنند. این قویترین خط گامای خورشیدی است.
- خط 511 کیلوالکترونولت: نشانهٔ نابودی پوزیترونها با الکترونها.
این پرتوها اطلاعات مستقیمی دربارهٔ تعداد و انرژی ذرات شتابگرفته در شراره ارائه میدهند؛ اطلاعاتی که از راه دیگری به دست نمیآیند.
پرتو گاما از خورشید آرام
حتی وقتی خورشید آرام است، مقدار کمی پرتو گاما از آن میآید. پرتوهای کیهانی، ذرات بسیار پرانرژی که از کهکشان به منظومهٔ شمسی میرسند، به جو خورشید برخورد میکنند و بارشی از ذرات ثانویه و پرتوهای گاما ایجاد میکنند. تلسکوپ فضایی فرمی ناسا این تابش را با جزئیات زیادی مطالعه کرده است. رصدخانههای زمینی، با آشکارسازی بارش ذرات حاصل از برخورد این پرتوها به جو زمین، حتی پرتوهای گامایی با انرژی بیش از یک تریلیون الکترونولت از خورشید ثبت کردهاند. شدت این تابش برخلاف انتظار در زمان کمینهٔ خورشیدی بیشتر است، زیرا میدان مغناطیسی ضعیفتر خورشید در آن دوره، پرتوهای کیهانی بیشتری را به خورشید راه میدهد.
رصد پرتوهای گامای خورشید
چون جو زمین پرتو گاما را جذب میکند، رصد مستقیم آن فقط از فضا ممکن است. ماهوارههایی مانند RHESSI که از 2002 تا 2018 فعال بود و تلسکوپ فضایی فرمی که از 2008 در مدار است، از مهمترین ابزارهای رصد پرتو گامای خورشید بودهاند. پرتو گامای شرارهها بهطور مستقیم برای زمین خطری ایجاد نمیکند؛ اما ذراتی که همزمان با آن شتاب میگیرند، میتوانند طوفان تابش خورشیدی ایجاد کنند.
جمعبندی
پرتو گاما در قلب خورشید به وفور تولید میشود، اما پیش از رسیدن به سطح به نور معمولی تبدیل میشود. پرتوهای گامایی که از خورشید به فضا میرسند، از شرارههای بزرگ و برخورد پرتوهای کیهانی سرچشمه میگیرند و ابزار ارزشمندی برای مطالعهٔ شتاب ذرات در خورشید هستند.