آخرین به‌روزرسانی: 15:51 — 2026-11-16 مشهد، ایران

طوفان‌های خورشیدی

طوفان تابش خورشیدی (S)

Solar Radiation Storm

طوفان تابش خورشیدی افزایش شدید پروتون‌های پرانرژی در نزدیکی زمین است که برای فضانوردان، ماهواره‌ها و پروازهای قطبی خطر ایجاد می‌کند.

نویسنده: علی سلطانیزمان مطالعه: حدود 3 دقیقه

طوفان تابش خورشیدی چیست؟

طوفان تابش خورشیدی، که NOAA آن را با حرف S نشان می‌دهد، زمانی رخ می‌دهد که شار پروتون‌های پرانرژی، با انرژی 10 مگاالکترون‌ولت یا بیشتر، در نزدیکی زمین به‌شدت افزایش یابد. برخلاف طوفان قطع رادیویی که عامل آن نور است، این طوفان از ذرات تشکیل شده است: پروتون‌هایی که با سرعتی معادل کسر قابل‌توجهی از سرعت نور حرکت می‌کنند. به این رویدادها «رویدادهای ذرات پرانرژی خورشیدی» یا SEP نیز گفته می‌شود.

این ذرات از کجا می‌آیند؟

دو منبع اصلی برای این ذرات وجود دارد. اول، خود شراره‌ها که ذرات را در محل انفجار شتاب می‌دهند؛ این رویدادها معمولاً کوتاه‌مدت‌اند. دوم و مهم‌تر، موج ضربه‌ای جلوی یک فوران تاج خورشیدی سریع که مانند یک شتاب‌دهندهٔ عظیم، ذرات را در طول مسیر خود به سمت زمین پیوسته شتاب می‌دهد. بزرگ‌ترین و طولانی‌ترین طوفان‌های تابشی معمولاً از این منبع هستند و ممکن است چند روز ادامه یابند.

پروتون‌ها ذرات باردارند و نمی‌توانند در خط مستقیم حرکت کنند؛ آن‌ها در امتداد خطوط مارپیچی میدان مغناطیسی میان‌سیاره‌ای حرکت می‌کنند. خطوطی که به زمین می‌رسند از نیمکرهٔ غربی خورشید سرچشمه می‌گیرند؛ بنابراین رویدادهای نیمکرهٔ غربی خورشید، به‌ویژه حدود 60 درجهٔ غربی، سریع‌تر و شدیدتر بر زمین اثر می‌گذارند. پروتون‌های این رویدادها ممکن است در کمتر از 30 دقیقه به زمین برسند.

مقیاس S در NOAA

ردهشار پروتون (pfu)اثراتتکرار در هر چرخه
S1 (ضعیف)10اثر جزئی بر ارتباطات HF در مناطق قطبیحدود 50 بار
S2 (متوسط)100خطر کم برای مسافران پروازهای قطبی در ارتفاع بالاحدود 25 بار
S3 (قوی)1,000توصیه به فضانوردان برای کاهش فعالیت بیرون از ایستگاهحدود 10 بار
S4 (شدید)10,000مشکلات در حافظه و حسگرهای ماهواره‌هاحدود 3 بار
S5 (بسیار شدید)100,000خطر جدی برای فضانوردان و از دست رفتن برخی ماهواره‌هاکمتر از یک بار

pfu یعنی تعداد ذره در هر سانتی‌متر مربع، در هر ثانیه و در هر استرادیان. شار لحظه‌ای پروتون‌ها را می‌توانید در صفحهٔ جریان پروتون دنبال کنید.

اثرات طوفان تابش

  • فضانوردان: افزایش دوز تابش، به‌ویژه هنگام فعالیت بیرون از فضاپیما. برای مأموریت‌های ماه و مریخ که بیرون از سپر مغناطیسی زمین انجام می‌شوند، این مهم‌ترین خطر هواشناسی فضایی است.
  • ماهواره‌ها: برخورد پروتون‌ها با مدارهای الکترونیکی می‌تواند خطاهای لحظه‌ای، تغییر داده‌ها در حافظه و گمراهی حسگرهای جهت‌یابی ایجاد کند. صفحه‌های خورشیدی نیز در رویدادهای بزرگ به‌تدریج کارایی خود را از دست می‌دهند.
  • هوانوردی قطبی: در مناطق قطبی، میدان مغناطیسی زمین محافظت کمتری دارد. در طوفان‌های قوی، مسیر یا ارتفاع پروازهای قطبی تغییر داده می‌شود.
  • جذب کلاهک قطبی: پروتون‌ها جو مناطق قطبی را یونیزه می‌کنند و ارتباطات رادیویی HF در این مناطق ممکن است چند روز قطع شود.

برای مردم روی سطح زمین در عرض‌های میانی مانند ایران، جو و میدان مغناطیسی زمین محافظت کافی ایجاد می‌کنند و طوفان‌های تابش خطر مستقیمی ندارند.

رویدادهای تاریخی

در اوت 1972، میان مأموریت‌های آپولو 16 و 17، یکی از شدیدترین رویدادهای پروتونی عصر فضا رخ داد. اگر فضانوردان در آن زمان روی ماه بودند، ممکن بود دوز خطرناکی دریافت کنند. این رویداد تأثیر زیادی بر طراحی محافظ‌های تابشی فضاپیماها داشت. رویدادهای اکتبر 1989 و اکتبر–نوامبر 2003 نیز به ردهٔ S4 رسیدند. در رویدادهای بسیار نادر، پروتون‌ها چنان پرانرژی هستند که بارش ذرات ثانویهٔ آن‌ها حتی در سطح زمین با آشکارسازهای نوترون ثبت می‌شود.

جمع‌بندی

طوفان تابش خورشیدی از هجوم پروتون‌های پرانرژی ایجاد می‌شود که در شراره‌ها و موج ضربه‌ای فوران‌های تاج خورشیدی شتاب گرفته‌اند. این طوفان‌ها برای فضانوردان، ماهواره‌ها و پروازهای قطبی اهمیت زیادی دارند، اما برای مردم روی سطح زمین در عرض‌های میانی خطری ایجاد نمی‌کنند.