آخرین به‌روزرسانی: 15:51 — 2026-11-16 مشهد، ایران

طوفان‌های خورشیدی

طوفان قطع رادیویی (R)

Radio Blackout Storm

طوفان قطع رادیویی، اختلال در ارتباطات رادیویی کوتاه در نیمکرهٔ روشن زمین است که پرتو ایکس شراره‌های خورشیدی تنها 8 دقیقه پس از وقوع آن را ایجاد می‌کند.

نویسنده: علی سلطانیزمان مطالعه: حدود 3 دقیقه

طوفان قطع رادیویی چیست؟

طوفان قطع رادیویی، که NOAA آن را با حرف R نشان می‌دهد، اختلال یا قطع کامل ارتباطات رادیویی با فرکانس بالا (HF، بین 3 تا 30 مگاهرتز) در سمت روشن زمین است. این نوع طوفان سریع‌ترین اثر فعالیت خورشید بر زمین است، زیرا عامل آن نور است: پرتو ایکس و فرابنفش شدید یک شرارهٔ خورشیدی که با سرعت نور حرکت می‌کند و تنها حدود 8 دقیقه پس از وقوع شراره به زمین می‌رسد. هیچ هشدار پیشینی برای آن ممکن نیست؛ وقتی شراره را می‌بینیم، طوفان قطع رادیویی هم آغاز شده است.

سازوکار: یونوسفری که امواج را می‌بلعد

ارتباطات رادیویی HF برای مسافت‌های طولانی به یونوسفر وابسته است. امواج رادیویی از لایه‌های بالایی یونوسفر (لایه‌های E و F) بازتاب می‌شوند و می‌توانند از پشت انحنای زمین عبور کنند و هزاران کیلومتر دورتر دریافت شوند. پایین‌ترین لایهٔ یونوسفر، لایهٔ D در ارتفاع حدود 60 تا 90 کیلومتری، در حالت عادی ضعیف است و فقط کمی امواج را جذب می‌کند.

وقتی پرتو ایکس شدید یک شراره به جو می‌رسد، تا عمق لایهٔ D نفوذ می‌کند و آن را به‌شدت یونیزه می‌کند. در این ارتفاع، هوا هنوز نسبتاً چگال است و الکترون‌های آزاد مدام با مولکول‌ها برخورد می‌کنند. در نتیجه، امواج رادیویی به جای بازتاب از لایه‌های بالاتر، در لایهٔ D جذب می‌شوند. فرکانس‌های پایین‌تر HF بیشتر آسیب می‌بینند و در طوفان‌های شدید، تمام باند HF در نیمکرهٔ روشن ممکن است ساعت‌ها قطع شود.

مقیاس R در NOAA

ردهشرارهٔ معادلاثراتتکرار در هر چرخه
R1 (ضعیف)M1افت ضعیف یا گاه‌به‌گاه ارتباط HF در سمت روزحدود 2,000 بار
R2 (متوسط)M5قطع محدود ارتباط HF برای ده‌ها دقیقهحدود 350 بار
R3 (قوی)X1قطع گستردهٔ HF برای حدود یک ساعتحدود 175 بار
R4 (شدید)X10قطع HF در بیشتر سمت روز برای یک تا دو ساعتحدود 8 بار
R5 (بسیار شدید)X20قطع کامل HF در تمام سمت روز برای چند ساعتکمتر از یک بار

شدت لحظه‌ای پرتو ایکس خورشید را می‌توانید در صفحهٔ پرتو X خورشید دنبال کنید. وضعیت R برای دیروز، امروز و پیش‌بینی فردا نیز در جدول صفحهٔ اصلی سایت نمایش داده می‌شود.

چه کسانی آسیب می‌بینند؟

  • هوانوردی: هواپیماهایی که بر فراز اقیانوس‌ها و مناطق دورافتاده پرواز می‌کنند، برای ارتباط با مراکز کنترل به رادیو HF وابسته‌اند.
  • دریانوردی: کشتی‌ها در دریاهای آزاد از HF برای ارتباطات و دریافت هشدارهای ایمنی استفاده می‌کنند.
  • خدمات امدادی و نظامی: در مناطقی که شبکهٔ مخابراتی آسیب دیده یا وجود ندارد، رادیو HF اغلب تنها راه ارتباط است.
  • رادیوآماتورها: که ارتباطات دوربرد آن‌ها به‌سرعت مختل می‌شود.
  • ناوبری: در رده‌های بالاتر، سامانه‌های ناوبری با فرکانس پایین و دقت سیگنال‌های ماهواره‌ای ناوبری نیز در سمت روز تضعیف می‌شوند.

یک نمونهٔ مشهور، شرارهٔ X9.3 در 6 سپتامبر 2017 است که ساعت‌ها ارتباطات HF را در بخش‌هایی از آمریکا و حوزهٔ کارائیب مختل کرد؛ درست زمانی که امدادگران به دلیل طوفان‌های گرمسیری شدید منطقه به این ارتباطات نیاز داشتند.

تفاوت با طوفان‌های دیگر

طوفان قطع رادیویی کوتاه‌مدت است و با پایان شراره، معمولاً در چند دقیقه تا چند ساعت، ارتباطات به حالت عادی بازمی‌گردند. اثر آن فقط در نیمکرهٔ روشن زمین است و نیمکرهٔ شب از آن در امان است. این ویژگی‌ها آن را از طوفان تابش خورشیدی (S)، که ناشی از ذرات است و بیشتر مناطق قطبی را درگیر می‌کند، و طوفان ژئومغناطیسی (G)، که یک تا چند روز پس از شراره و با رسیدن CME آغاز می‌شود و ممکن است چند روز طول بکشد، متمایز می‌کند.

جمع‌بندی

طوفان قطع رادیویی فوری‌ترین اثر شراره‌های خورشیدی است. پرتو ایکس شراره در 8 دقیقه لایهٔ پایینی یونوسفر را یونیزه می‌کند و ارتباطات رادیویی کوتاه را در سمت روز زمین مختل می‌کند. شدت آن مستقیماً با ردهٔ شراره مرتبط است: از R1 برای شراره‌های M1 تا R5 برای شراره‌های X20 و بزرگ‌تر.