طوفان قطع رادیویی چیست؟
طوفان قطع رادیویی، که NOAA آن را با حرف R نشان میدهد، اختلال یا قطع کامل ارتباطات رادیویی با فرکانس بالا (HF، بین 3 تا 30 مگاهرتز) در سمت روشن زمین است. این نوع طوفان سریعترین اثر فعالیت خورشید بر زمین است، زیرا عامل آن نور است: پرتو ایکس و فرابنفش شدید یک شرارهٔ خورشیدی که با سرعت نور حرکت میکند و تنها حدود 8 دقیقه پس از وقوع شراره به زمین میرسد. هیچ هشدار پیشینی برای آن ممکن نیست؛ وقتی شراره را میبینیم، طوفان قطع رادیویی هم آغاز شده است.
سازوکار: یونوسفری که امواج را میبلعد
ارتباطات رادیویی HF برای مسافتهای طولانی به یونوسفر وابسته است. امواج رادیویی از لایههای بالایی یونوسفر (لایههای E و F) بازتاب میشوند و میتوانند از پشت انحنای زمین عبور کنند و هزاران کیلومتر دورتر دریافت شوند. پایینترین لایهٔ یونوسفر، لایهٔ D در ارتفاع حدود 60 تا 90 کیلومتری، در حالت عادی ضعیف است و فقط کمی امواج را جذب میکند.
وقتی پرتو ایکس شدید یک شراره به جو میرسد، تا عمق لایهٔ D نفوذ میکند و آن را بهشدت یونیزه میکند. در این ارتفاع، هوا هنوز نسبتاً چگال است و الکترونهای آزاد مدام با مولکولها برخورد میکنند. در نتیجه، امواج رادیویی به جای بازتاب از لایههای بالاتر، در لایهٔ D جذب میشوند. فرکانسهای پایینتر HF بیشتر آسیب میبینند و در طوفانهای شدید، تمام باند HF در نیمکرهٔ روشن ممکن است ساعتها قطع شود.
مقیاس R در NOAA
| رده | شرارهٔ معادل | اثرات | تکرار در هر چرخه |
| R1 (ضعیف) | M1 | افت ضعیف یا گاهبهگاه ارتباط HF در سمت روز | حدود 2,000 بار |
| R2 (متوسط) | M5 | قطع محدود ارتباط HF برای دهها دقیقه | حدود 350 بار |
| R3 (قوی) | X1 | قطع گستردهٔ HF برای حدود یک ساعت | حدود 175 بار |
| R4 (شدید) | X10 | قطع HF در بیشتر سمت روز برای یک تا دو ساعت | حدود 8 بار |
| R5 (بسیار شدید) | X20 | قطع کامل HF در تمام سمت روز برای چند ساعت | کمتر از یک بار |
شدت لحظهای پرتو ایکس خورشید را میتوانید در صفحهٔ پرتو X خورشید دنبال کنید. وضعیت R برای دیروز، امروز و پیشبینی فردا نیز در جدول صفحهٔ اصلی سایت نمایش داده میشود.
چه کسانی آسیب میبینند؟
- هوانوردی: هواپیماهایی که بر فراز اقیانوسها و مناطق دورافتاده پرواز میکنند، برای ارتباط با مراکز کنترل به رادیو HF وابستهاند.
- دریانوردی: کشتیها در دریاهای آزاد از HF برای ارتباطات و دریافت هشدارهای ایمنی استفاده میکنند.
- خدمات امدادی و نظامی: در مناطقی که شبکهٔ مخابراتی آسیب دیده یا وجود ندارد، رادیو HF اغلب تنها راه ارتباط است.
- رادیوآماتورها: که ارتباطات دوربرد آنها بهسرعت مختل میشود.
- ناوبری: در ردههای بالاتر، سامانههای ناوبری با فرکانس پایین و دقت سیگنالهای ماهوارهای ناوبری نیز در سمت روز تضعیف میشوند.
یک نمونهٔ مشهور، شرارهٔ X9.3 در 6 سپتامبر 2017 است که ساعتها ارتباطات HF را در بخشهایی از آمریکا و حوزهٔ کارائیب مختل کرد؛ درست زمانی که امدادگران به دلیل طوفانهای گرمسیری شدید منطقه به این ارتباطات نیاز داشتند.
تفاوت با طوفانهای دیگر
طوفان قطع رادیویی کوتاهمدت است و با پایان شراره، معمولاً در چند دقیقه تا چند ساعت، ارتباطات به حالت عادی بازمیگردند. اثر آن فقط در نیمکرهٔ روشن زمین است و نیمکرهٔ شب از آن در امان است. این ویژگیها آن را از طوفان تابش خورشیدی (S)، که ناشی از ذرات است و بیشتر مناطق قطبی را درگیر میکند، و طوفان ژئومغناطیسی (G)، که یک تا چند روز پس از شراره و با رسیدن CME آغاز میشود و ممکن است چند روز طول بکشد، متمایز میکند.
جمعبندی
طوفان قطع رادیویی فوریترین اثر شرارههای خورشیدی است. پرتو ایکس شراره در 8 دقیقه لایهٔ پایینی یونوسفر را یونیزه میکند و ارتباطات رادیویی کوتاه را در سمت روز زمین مختل میکند. شدت آن مستقیماً با ردهٔ شراره مرتبط است: از R1 برای شرارههای M1 تا R5 برای شرارههای X20 و بزرگتر.