شراره چیست؟
شرارهٔ خورشیدی انفجاری ناگهانی در جو خورشید است که در آن مقدار عظیمی انرژی مغناطیسی در مدت چند دقیقه آزاد میشود. در یک شرارهٔ بزرگ، انرژی آزادشده به حدود 10²⁵ ژول میرسد؛ معادل میلیاردها بمب هستهای یا انرژیای که بشر با مصرف کنونی در هزاران سال مصرف میکند. این انرژی بخشی از جو خورشید را تا دهها میلیون درجه داغ میکند، ذرات را تا سرعتهایی نزدیک به سرعت نور شتاب میدهد و تابش شدیدی در تمام طیف الکترومغناطیسی، از امواج رادیویی تا پرتو گاما، ایجاد میکند.
انرژی شراره از کجا میآید؟
شرارهها تقریباً همیشه در نواحی فعال و بالای گروههای لکههای خورشیدی رخ میدهند. حرکت پیوستهٔ پلاسما در سطح خورشید، خطوط میدان مغناطیسی این نواحی را میپیچاند و درهم میکند و انرژی را مانند فنری که فشرده میشود در آنها ذخیره میکند. وقتی این پیکربندی ناپایدار شود، خطوط میدان با فرایندی به نام «بازاتصال مغناطیسی» میشکنند و در آرایشی سادهتر دوباره به هم متصل میشوند. انرژی اضافی بهصورت گرما، شتاب ذرات و تابش آزاد میشود.
مراحل یک شراره
یک شرارهٔ معمولی سه مرحله دارد. در «فاز پیششراره» که ممکن است چند دقیقه طول بکشد، ناحیه کمی روشنتر میشود. در «فاز ناگهانی» که چند دقیقه دوام دارد، بیشتر انرژی آزاد میشود، ذرات شتاب میگیرند و انفجارهای پرتو ایکس سخت و امواج رادیویی ثبت میشوند. در «فاز افت» که ممکن است از چند ده دقیقه تا چند ساعت طول بکشد، پلاسمای داغشده بهتدریج سرد میشود و پرتو ایکس نرم کاهش مییابد. در تصاویر کروموسفر، شرارهها اغلب بهصورت دو نوار روشن موازی ظاهر میشوند که «روبانهای شراره» نام دارند.
ردهبندی شرارهها
شرارهها بر اساس اوج شار پرتو ایکس که ماهوارههای GOES اندازهگیری میکنند، در پنج ردهٔ A، B، C، M و X دستهبندی میشوند. هر رده ده برابر قویتر از ردهٔ قبلی است و عدد پس از حرف، ضریبی در همان رده است؛ برای مثال M5 پنج برابر M1 و X2 دو برابر X1 است. ردهٔ X سقف ندارد. بزرگترین شرارهٔ ثبتشده در عصر ماهوارهای، در 4 نوامبر 2003، حسگرها را اشباع کرد و شدت آن حدود X28 یا بیشتر برآورد شد. وضعیت لحظهای این شاخص را میتوانید در صفحهٔ پرتو X خورشید ببینید.
نخستین شرارهٔ ثبتشده
در صبح 1 سپتامبر 1859، ریچارد کرینگتون، منجم آماتور انگلیسی، هنگام طراحی گروه بزرگی از لکهها، دو نقطهٔ نورانی بسیار درخشان دید که در حدود پنج دقیقه محو شدند. ریچارد هاجسون نیز همین پدیده را بهطور مستقل دید. این نخستین شرارهٔ ثبتشده و از نادر شرارههایی بود که در نور مرئی دیده شد. حدود 17 ساعت بعد، شدیدترین طوفان ژئومغناطیسی تاریخ ثبتشده به زمین رسید؛ شفقهای قطبی تا نزدیکی استوا دیده شدند و سیستمهای تلگراف در بسیاری از نقاط مختل شدند. این رویداد به «رویداد کرینگتون» معروف است.
اثر شرارهها بر زمین
تابش شراره با سرعت نور حرکت میکند و حدود 8 دقیقه بعد به زمین میرسد؛ یعنی معمولاً زمانی که ما شراره را میبینیم، اثر آن هم شروع شده است. پرتو ایکس و فرابنفش شراره، یونوسفر را در نیمکرهٔ روشن زمین بهشدت یونیزه میکنند و باعث طوفان قطع رادیویی میشوند که ارتباطات رادیویی کوتاه، ناوبری و سیگنالهای ماهوارهای را مختل میکند.
شرارههای بزرگ اغلب ذرات پرانرژی نیز آزاد میکنند که میتوانند در فاصلهٔ چند ده دقیقه تا چند ساعت به زمین برسند و طوفان تابش خورشیدی ایجاد کنند. همچنین بسیاری از شرارههای بزرگ همراه با یک فوران تاج خورشیدی هستند که اگر به سمت زمین باشد، یک تا سه روز بعد طوفان ژئومغناطیسی ایجاد میکند. البته همهٔ شرارههای بزرگ CME ندارند و همهٔ CMEها با شراره همراه نیستند.
جمعبندی
شرارههای خورشیدی قدرتمندترین انفجارهای منظومهٔ شمسی هستند که از آزاد شدن ناگهانی انرژی مغناطیسی در نواحی فعال ایجاد میشوند. اثر فوری آنها قطع رادیویی است و اثرات بعدی آنها از طریق ذرات پرانرژی و فورانهای همراه، ممکن است ساعتها یا روزها بعد به زمین برسد.