کروموسفر چیست؟
کروموسفر، به معنای «کرهٔ رنگ»، لایهای از جو خورشید است که بلافاصله بالای فوتوسفر قرار دارد و حدود 2,000 تا 3,000 کیلومتر ضخامت دارد. این لایه بسیار رقیقتر از فوتوسفر است و نور آن در برابر درخشش شدید فوتوسفر در حالت عادی دیده نمیشود. تنها در لحظههای کوتاه خورشیدگرفتگی کامل، وقتی ماه فوتوسفر را کاملاً میپوشاند، کروموسفر به صورت حلقهای باریک و صورتی–سرخ در لبهٔ خورشید ظاهر میشود. همین رنگ زیبا نام این لایه را تعیین کرده است.
رنگ صورتی کروموسفر از یک خط طیفی خاص هیدروژن به نام «هیدروژن آلفا» با طولموج 656.3 نانومتر میآید که در محدودهٔ سرخ طیف است. تلسکوپهای خورشیدی ویژه با فیلترهای بسیار باریک هیدروژن آلفا میتوانند کروموسفر را در هر زمانی، بدون نیاز به خورشیدگرفتگی، رصد کنند.
دمایی که با ارتفاع بالا میرود
یکی از شگفتیهای جو خورشید این است که دما با دور شدن از سطح کم نمیشود. در پایین کروموسفر، دما به کمترین مقدار خود در کل خورشید، یعنی حدود 4,400 کلوین، میرسد. اما با افزایش ارتفاع، دما دوباره بالا میرود و در بالای کروموسفر به بیش از 20 هزار کلوین میرسد. بالاتر از آن، در لایهای بسیار نازک به نام «ناحیهٔ گذار»، دما در فاصلهای کوتاه ناگهان به بیش از یک میلیون کلوین در تاج خورشید جهش میکند.
این افزایش دما مانند آن است که با دور شدن از آتش، گرمتر شوید. علت دقیق آن هنوز موضوع پژوهش است، اما دانشمندان میدانند که انرژی باید به شکلی غیر از تابش، مثلاً به وسیلهٔ امواج صوتی و مغناطیسی برخاسته از ناحیهٔ همرفتی یا آزاد شدن انرژی میدانهای مغناطیسی کوچک، به این لایه منتقل شود.
ساختارهای کروموسفر
- اسپیکولها: فوارههای باریک پلاسما به قطر چند صد کیلومتر که با سرعت 20 تا 100 کیلومتر بر ثانیه تا ارتفاع چند هزار کیلومتری بالا میروند و در 5 تا 10 دقیقه محو میشوند. در هر لحظه، صدها هزار اسپیکول در خورشید فعالاند و ظاهری شبیه چمنزاری شعلهور به لبهٔ خورشید میدهند.
- شبکهٔ کروموسفری: الگویی روشن که میدانهای مغناطیسی جمعشده در لبههای ابردانهها را نشان میدهد.
- پلاژ: نواحی روشن و گسترده در اطراف لکهها و نواحی فعال، که در تصاویر هیدروژن آلفا بهخوبی دیده میشوند.
- رشتهها و زبانهها: تودههای پلاسمای سردتر و چگالتر که روی خطوط میدان مغناطیسی معلقاند. وقتی روی قرص خورشید دیده میشوند، به صورت رشتههای تاریک ظاهر میشوند و وقتی در لبهٔ خورشید دیده میشوند، به صورت قوسهای روشن به نام «زبانه» درمیآیند.
کروموسفر و شرارههای خورشیدی
کروموسفر صحنهٔ اصلی بسیاری از رویدادهای شرارهای است. در هنگام شراره، ذرات پرانرژی و گرما از تاج به سمت پایین هجوم میآورند و به کروموسفر برخورد میکنند. کروموسفر در این نقاط بهشدت داغ میشود و دو نوار روشن موازی به نام «روبانهای شراره» در تصاویر هیدروژن آلفا ظاهر میشوند. همچنین گاهی رشتههای بزرگ کروموسفری ناپایدار میشوند و به همراه یک فوران تاج خورشیدی به فضا پرتاب میشوند.
گاهی پس از شرارههای بزرگ، موجی به نام «موج مورتون» با سرعت صدها تا بیش از هزار کیلومتر بر ثانیه روی سطح کروموسفر گسترش مییابد؛ مانند موجی که پس از پرتاب سنگ در آب ایجاد میشود.
رصد کروموسفر
کروموسفر را میتوان با تلسکوپهای هیدروژن آلفا، که در میان منجمان آماتور نیز رایجاند، رصد کرد. در تصاویر زندهٔ این سایت، طولموج 304 آنگستروم از رصدخانهٔ SDO لایههای بالایی کروموسفر و ناحیهٔ گذار را نشان میدهد و طولموجهای 1600 و 1700 آنگستروم، بالای فوتوسفر و پایین کروموسفر را به تصویر میکشند.
جمعبندی
کروموسفر لایهای نازک، پرتلاطم و رنگین میان فوتوسفر و تاج است که در آن دما برخلاف انتظار با ارتفاع افزایش مییابد. اسپیکولها، پلاژها و رشتهها این لایه را به محیطی پویا تبدیل کردهاند و بسیاری از فرایندهای شرارهها و فورانهای خورشیدی از آن آغاز میشوند.