فوتوسفر چیست؟
فوتوسفر، از واژهٔ یونانی به معنای «کرهٔ نور»، لایهای است که ما به عنوان سطح خورشید میبینیم. خورشید جسمی گازی است و سطح سخت ندارد؛ فوتوسفر در واقع ناحیهای است که گاز در آن به اندازهای رقیق میشود که فوتونها میتوانند بدون برخورد دوباره به فضا بگریزند. زیر این لایه، خورشید کدر است و نمیتوان به درون آن نگاه کرد. ضخامت فوتوسفر تنها حدود 400 تا 500 کیلومتر است؛ در مقایسه با شعاع 696 هزار کیلومتری خورشید، مانند پوستهٔ نازک یک سیب.
دمای مؤثر فوتوسفر حدود 5,772 کلوین است. دما در پایین آن حدود 6,500 کلوین و در بالای آن حدود 4,400 کلوین است. چگالی گاز در این لایه حدود 2×10⁻⁷ گرم بر سانتیمتر مکعب است، یعنی هزاران بار رقیقتر از هوای سطح زمین.
تیرگی لبه
اگر به عکسی از خورشید دقت کنید، میبینید که مرکز قرص روشنتر از لبههای آن است. این پدیده «تیرگی لبه» نام دارد. وقتی به مرکز قرص نگاه میکنیم، دید ما مستقیماً به عمق فوتوسفر و لایههای داغتر آن نفوذ میکند. اما در لبه، خط دید ما مایل است و فقط لایههای بالایی و سردتر فوتوسفر را میبینیم. بنابراین لبه کمنورتر و کمی سرختر به نظر میرسد. این پدیده خود شاهدی است بر اینکه دما در فوتوسفر با ارتفاع کاهش مییابد.
دانهبندی
در تصاویر با وضوح بالا، فوتوسفر یکنواخت نیست و پوشیده از الگویی شبیه دانههای برنج است. هر «دانه» بالای یک ستون همرفتی از ناحیهٔ همرفتی است: مرکز روشن آن گاز داغی است که بالا میآید و حاشیههای تاریکتر، گاز سردتری است که فرو میرود. هر دانه حدود 1,000 تا 1,500 کیلومتر قطر دارد و تنها 8 تا 20 دقیقه دوام میآورد؛ بنابراین سطح خورشید پیوسته در حال جوشیدن و تغییر است.
لکهها و فاکولاها
مشهورترین ساختارهای فوتوسفر، لکههای خورشیدی هستند: نواحی تاریکی که میدان مغناطیسی قوی در آنها جلوی رسیدن گرما از پایین را میگیرد و دمایشان حدود 1,500 تا 2,000 کلوین کمتر از محیط اطراف است. در اطراف لکهها، بهویژه در نزدیکی لبهٔ قرص، نواحی روشنتری به نام «فاکولا» دیده میشوند که از تمرکز میدانهای مغناطیسی کوچکتر ایجاد میشوند. فاکولاها کمی داغتر از محیطاند.
جالب است بدانید که در زمان بیشینهٔ خورشیدی، با وجود لکههای تاریک بیشتر، کل نور خورشید حدود 0.1 درصد بیشتر از زمان کمینه است. دلیل آن این است که اثر روشنکنندهٔ فاکولاها از اثر تیرهکنندهٔ لکهها بیشتر است.
طیف فوتوسفر
نور فوتوسفر طیفی پیوسته دارد که تقریباً شبیه تابش یک جسم سیاه با دمای حدود 5,800 کلوین است و بیشینهٔ آن در محدودهٔ نور مرئی قرار دارد. اما گازهای سردتر بالای فوتوسفر، طولموجهای خاصی از این نور را جذب میکنند و خطوط تیرهای در طیف ایجاد میکنند که «خطوط فرانهوفر» نام دارند. این خطوط اثر انگشت عناصر شیمیاییاند و همهٔ دانش ما دربارهٔ ترکیب شیمیایی خورشید از بررسی آنها به دست آمده است. همچنین با اندازهگیری شکافته شدن این خطوط در اثر میدان مغناطیسی، که «اثر زیمان» نام دارد، میتوان میدان مغناطیسی سطح خورشید را نقشهبرداری کرد.
رصد فوتوسفر
فوتوسفر را میتوان با تلسکوپهای کوچک مجهز به فیلتر خورشیدی استاندارد رصد کرد و لکهها را مستقیماً دید. هرگز بدون فیلتر مناسب و مطمئن به خورشید نگاه نکنید؛ حتی چند ثانیه نگاه کردن با دوربین یا تلسکوپ بدون فیلتر میتواند آسیب دائمی به چشم وارد کند. رصدخانهٔ فضایی SDO ناسا هر چند ثانیه یک تصویر از فوتوسفر ثبت میکند که در بخش تصاویر زندهٔ این سایت با نامهای SPOT1 و SPOT2 قابل مشاهده است.
جمعبندی
فوتوسفر مرزی است که نور سرانجام از درون خورشید به فضا میگریزد. این لایهٔ نازک و نسبتاً سرد، با دانهبندی همرفتی، لکهها و فاکولاها، پنجرهٔ اصلی ما برای دیدن خورشید است. بالای آن، کروموسفر و تاج خورشید قرار دارند که دمایشان بهطور شگفتانگیزی بسیار بیشتر است.