خورشید از چه ساخته شده است؟
خورشید عمدتاً از دو عنصر ساخته شده است. بر اساس جرم، حدود 73 درصد آن هیدروژن و حدود 25 درصد هلیم است. همهٔ عناصر دیگر، که اخترشناسان بهطور کلی به آنها «فلز» میگویند، روی هم کمتر از 2 درصد جرم خورشید را تشکیل میدهند. فراوانترین این عناصر به ترتیب اکسیژن، کربن، نئون، آهن، نیتروژن، سیلیسیم و منیزیم هستند. اگر بهجای جرم، تعداد اتمها را بشماریم، سهم هیدروژن حتی بیشتر است: از هر 100 اتم خورشید، حدود 91 اتم هیدروژن و حدود 9 اتم هلیم است.
این ترکیب با ترکیب زمین بسیار متفاوت است. زمین و سیارات سنگی در دوران شکلگیری منظومهٔ شمسی بیشتر گازهای سبک خود را از دست دادند. اما خورشید ترکیب ابر اولیهای را که منظومهٔ شمسی از آن پدید آمد تقریباً حفظ کرده است.
چگونه میتوان ترکیب یک ستاره را شناخت؟
هیچکس نمونهای از سطح خورشید برنداشته است؛ همهٔ اطلاعات ما از نور خورشید به دست آمده است. در سال 1814، یوزف فون فرانهوفر صدها خط تیره در طیف خورشید ثبت کرد. چند دهه بعد، گوستاو کیرشهوف و روبرت بونزن نشان دادند که هر عنصر شیمیایی هنگام داغ شدن، نور را در طولموجهای خاصی گسیل میکند و همان طولموجها را در حالت سردتر جذب میکند. به این ترتیب، خطوط فرانهوفر به «اثر انگشت» عناصر موجود در جو خورشید تبدیل شدند و طیفنمایی ستارگان متولد شد.
جالبترین نتیجهٔ این روش، کشف یک عنصر کاملاً جدید بود. در خورشیدگرفتگی سال 1868، اخترشناسان خط زرد ناشناختهای در طیف لبهٔ خورشید دیدند که با هیچ عنصر شناختهشدهای مطابقت نداشت. این عنصر به نام خدای خورشید یونانی، هلیوس، «هلیم» نامیده شد. هلیم تا سال 1895 روی زمین جداسازی نشد. هلیم تنها عنصری است که پیش از یافتن روی زمین، در ستارهای کشف شد.
کشف بزرگ سسیلیا پین
تا اوایل قرن بیستم، بیشتر دانشمندان گمان میکردند ترکیب خورشید شبیه زمین است، زیرا خطوط فلزاتی مانند آهن و کلسیم در طیف آن بسیار برجستهاند. در سال 1925، سسیلیا پین در رسالهٔ دکترای خود نشان داد که شدت خطوط طیفی بیش از آنکه به فراوانی عناصر وابسته باشد، به دما و میزان یونش وابسته است. او با محاسبات دقیق نتیجه گرفت که ستارگان عمدتاً از هیدروژن و هلیم ساخته شدهاند. این نتیجه در ابتدا آنقدر عجیب بود که خود او هم تحت فشار، آن را «احتمالاً نادرست» توصیف کرد؛ اما چند سال بعد درستی آن ثابت شد و امروز یکی از پایههای اخترفیزیک است.
ترکیب خورشید در طول زمان تغییر میکند
ترکیبی که در سطح خورشید اندازهگیری میشود، تقریباً همان ترکیب زمان تولد خورشید است. اما در هسته اوضاع متفاوت است. همجوشی هستهای طی 4.6 میلیارد سال گذشته، بخش بزرگی از هیدروژن مرکز خورشید را به هلیم تبدیل کرده است. امروز در مرکز هستهٔ خورشید، هلیم حدود 60 درصد جرم را تشکیل میدهد. همین تغییر تدریجی ترکیب است که سرانجام به پایان دوران رشتهٔ اصلی خورشید منجر خواهد شد.
عناصر سنگینتر از هلیم نیز در خود خورشید ساخته نشدهاند. آنها در نسلهای قبلی ستارگان تولید و با انفجار ابرنواخترها و بادهای ستارهای به فضا پراکنده شدند و سپس در ابری که منظومهٔ شمسی از آن شکل گرفت قرار گرفتند. آهن خون ما و کلسیم استخوانهایمان نیز همین منشأ را دارند.
ترکیب و فعالیتهای خورشیدی
ترکیب شیمیایی بر رفتار خورشید اثر مستقیم دارد. مقدار عناصر سنگین تعیین میکند نور چقدر راحت از درون خورشید عبور کند و در نتیجه بر اندازهٔ ناحیهٔ تابشی و ناحیهٔ همرفتی اثر میگذارد. یونهای سنگین مانند آهن در تاج داغ خورشید، طیف پرتو فرابنفش و ایکس را شکل میدهند و تصاویری که ماهوارهها در طولموجهای مختلف میگیرند بر اساس همین یونها هستند.
جمعبندی
خورشید کرهای از هیدروژن و هلیم با مقدار اندکی عناصر سنگین است. طیفنمایی، از خطوط فرانهوفر تا کشف هلیم و کار سسیلیا پین، به ما اجازه داده است ترکیب ستارهای را که هرگز لمس نکردهایم با دقت زیاد بشناسیم.