همرفت چیست؟
اگر قابلمهای آب را روی اجاق بگذارید، آب گرم کف قابلمه سبکتر میشود و بالا میآید، در سطح گرمای خود را از دست میدهد، سنگینتر میشود و دوباره پایین میرود. این حرکت چرخهای که گرما را با جابهجایی خود ماده منتقل میکند، «همرفت» نام دارد. در یکسوم بیرونی خورشید دقیقاً همین اتفاق در مقیاسی عظیم رخ میدهد.
چرا همرفت در این ناحیه آغاز میشود؟
در ناحیهٔ تابشی، انرژی با فوتونها منتقل میشود. اما با نزدیک شدن به سطح، دما به حدود 2 میلیون کلوین کاهش مییابد. در این دما، یونهای سنگینتر و حتی هیدروژن بخشی از الکترونهای خود را نگه میدارند و ماده در برابر عبور نور بسیار کدرتر میشود. فوتونها دیگر نمیتوانند انرژی را به اندازهٔ کافی سریع منتقل کنند، گرما زیر این لایه انباشته میشود، اختلاف دما میان پایین و بالا زیاد میشود و گاز ناپایدار شده و شروع به جوشیدن میکند. از حدود 0.7 شعاع خورشید تا سطح، همرفت به سازوکار اصلی انتقال انرژی تبدیل میشود.
این ناحیه حدود 200 هزار کیلومتر ضخامت دارد؛ بیش از 15 برابر قطر زمین. دما در آن از حدود 2 میلیون کلوین در پایه تا حدود 5,800 کلوین در سطح کاهش مییابد. انرژی در این ناحیه بسیار سریعتر از ناحیهٔ تابشی منتقل میشود؛ گاز داغ در چند هفته تا چند ماه از پایه به سطح میرسد.
دانهبندی: جوشش سطح خورشید
بالاترین بخش سلولهای همرفتی را میتوان مستقیماً در سطح خورشید دید. در تصاویر با وضوح بالا از فوتوسفر، سطح خورشید مانند دانههای برنج یا پوستهٔ پرتقال دیده میشود. هر «دانه» یک ستون گاز داغ و روشن است که بالا آمده و در اطرافش، خطوط تاریکتر گاز سردتری هستند که در حال فرو رفتناند. هر دانه حدود 1,000 تا 1,500 کیلومتر قطر دارد، یعنی به اندازهٔ کشوری مانند ایران، و فقط 8 تا 20 دقیقه دوام میآورد. در هر لحظه حدود 4 میلیون دانه سطح خورشید را پوشاندهاند.
علاوه بر این، ساختارهای بزرگتری به نام «ابردانه» وجود دارند که حدود 30 هزار کیلومتر قطر و حدود یک تا دو روز عمر دارند. این ابردانهها، میدانهای مغناطیسی کوچک را به سمت لبههای خود جارو میکنند و شبکهای مغناطیسی در سطح خورشید ایجاد میکنند که در تصاویر کروموسفر بهخوبی دیده میشود.
چرخش تفاضلی و دینام خورشیدی
ناحیهٔ همرفتی مانند یک جسم صلب نمیچرخد. استوای خورشید هر حدود 25 روز یک دور کامل میچرخد، در حالی که نواحی نزدیک قطبها حدود 35 روز زمان نیاز دارند. این «چرخش تفاضلی» همراه با حرکتهای همرفتی، خطوط میدان مغناطیسی خورشید را میکشد، میپیچاند و تقویت میکند. این فرایند که «دینام خورشیدی» نام دارد، منشأ لکههای خورشیدی، نواحی فعال و چرخهٔ یازدهسالهٔ خورشید است.
بستههای میدان مغناطیسی که در این ناحیه تقویت شدهاند، به دلیل سبکتر بودن از محیط، به سمت بالا شناور میشوند و از سطح بیرون میزنند. جایی که این بستهها سطح را قطع میکنند، جلوی همرفت را میگیرند و لکههای تاریک خورشیدی پدید میآیند.
نقش در فعالیتهای خورشیدی
حرکتهای پیوستهٔ همرفتی، پای خطوط میدان مغناطیسی را در سطح خورشید جابهجا میکنند و آنها را میپیچانند. انرژی ذخیرهشده در این خطوط پیچخورده، سرانجام در شرارهها و فورانهای تاج خورشیدی آزاد میشود. همچنین بخشی از انرژی حرکتهای همرفتی به صورت امواج به بالا منتقل میشود و به گرم شدن تاج خورشید کمک میکند. به همین دلیل، ناحیهٔ همرفتی را میتوان موتور محرک بیشتر پدیدههای هواشناسی فضایی دانست.
جمعبندی
ناحیهٔ همرفتی آخرین مرحلهٔ مسیر انرژی از هسته تا سطح خورشید است. در این ناحیه، گاز داغ مانند آبی در حال جوش بالا و پایین میرود، دانهبندی سطح خورشید را ایجاد میکند و همراه با چرخش تفاضلی، میدان مغناطیسیای را میسازد که همهٔ فعالیتهای خورشیدی از آن سرچشمه میگیرند.