تاج خورشید چیست؟
تاج یا کورونا، بیرونیترین لایهٔ جو خورشید است که از بالای کروموسفر آغاز میشود و میلیونها کیلومتر در فضا گسترش مییابد. در واقع تاج بهتدریج به باد خورشیدی تبدیل میشود و تا فراتر از مدار سیارات ادامه دارد؛ بنابراین میتوان گفت زمین درون جو گستردهٔ خورشید قرار دارد. تاج بسیار رقیق است و نور آن حدود یکمیلیونم نور فوتوسفر است؛ به همین دلیل در حالت عادی در برابر درخشش خورشید دیده نمیشود.
در خورشیدگرفتگی کامل، وقتی ماه قرص خورشید را کاملاً میپوشاند، تاج به صورت هالهای سفید و نقرهای با رشتهها و پرتوهای ظریف در اطراف خورشید ظاهر میشود. این یکی از باشکوهترین منظرههای طبیعت است.
معمای گرمایش تاج
سطح خورشید حدود 5,800 کلوین دما دارد، اما دمای تاج به 1 تا 3 میلیون کلوین و در نواحی فعال حتی بیشتر میرسد. این مانند آن است که هوای اطراف یک بخاری صدها برابر داغتر از خود بخاری باشد. این تناقض که از دههٔ 1940 شناخته شده، «مسئلهٔ گرمایش تاج» نام دارد و یکی از بزرگترین پرسشهای بیپاسخ فیزیک خورشید است.
دو دسته توضیح اصلی برای آن مطرح است. در دستهٔ اول، امواجی به نام «امواج آلفون» که در امتداد خطوط میدان مغناطیسی حرکت میکنند، انرژی حرکتهای ناحیهٔ همرفتی را به تاج منتقل و آن را گرم میکنند. در دستهٔ دوم، میلیونها انفجار بسیار کوچک به نام «نانوشراره» که پیوسته در تاج رخ میدهند، روی هم گرمای لازم را تأمین میکنند. احتمالاً هر دو سازوکار نقش دارند. کاوشگر خورشیدی پارکر ناسا در سال 2021 برای نخستین بار وارد تاج خورشید شد و در دسامبر 2024 تا فاصلهٔ حدود 6 میلیون کیلومتری سطح خورشید نزدیک شد تا این معما را از نزدیک بررسی کند.
چهرهٔ مغناطیسی تاج
ساختار تاج کاملاً به میدان مغناطیسی خورشید وابسته است. پلاسمای داغ تاج در امتداد خطوط میدان حرکت میکند و شکل آنها را آشکار میسازد:
- حلقههای تاجی: قوسهای درخشان پلاسمای داغ که دو قطب مغناطیسی مخالف را بالای نواحی فعال و لکهها به هم متصل میکنند.
- حفرههای تاجی: نواحی تاریک در تصاویر فرابنفش و پرتو ایکس که خطوط میدان در آنها «باز» هستند و به فضا امتداد دارند. باد خورشیدی سریع از همین حفرهها میوزد.
- رگههای کلاهخودی: ساختارهای بلند و نوکتیزی که در خورشیدگرفتگیها دیده میشوند و منشأ بخشی از باد خورشیدی آرام هستند.
شکل تاج در طول چرخهٔ خورشیدی تغییر میکند. در دورهٔ کمینه، رگهها بیشتر در اطراف استوا جمع میشوند و حفرههای بزرگ در قطبها قرار دارند. در دورهٔ بیشینه، تاج پیچیدهتر است و ساختارهای آن در همهٔ عرضها دیده میشوند.
تاج: سرچشمهٔ باد خورشیدی و فورانها
به دلیل دمای بسیار زیاد، گرانش خورشید نمیتواند پلاسمای تاج را بهطور کامل نگه دارد. پلاسما پیوسته به صورت باد خورشیدی به فضا جریان مییابد. یوجین پارکر در سال 1958 این جریان را پیشبینی کرد و ماهوارهها چند سال بعد آن را تأیید کردند. باد خورشیدی و تغییرات آن، بهویژه سرعت، چگالی و جهت میدان مغناطیسی همراه آن (Bz)، عوامل اصلی هواشناسی فضایی هستند.
تاج همچنین محل وقوع فورانهای تاج خورشیدی است: انفجارهایی که میلیاردها تن پلاسمای مغناطیده را با سرعت صدها تا هزاران کیلومتر بر ثانیه به فضا پرتاب میکنند و در صورت برخورد با زمین، طوفان ژئومغناطیسی ایجاد میکنند.
رصد تاج
امروزه نیازی نیست برای دیدن تاج منتظر خورشیدگرفتگی بمانیم. «تاجنگار» ابزاری است که با یک قرص پوشاننده، خورشیدگرفتگی مصنوعی ایجاد میکند؛ تاجنگار LASCO روی ماهوارهٔ SOHO از سال 1995 تاج و فورانهای آن را پیوسته رصد میکند. تصاویر فرابنفش دور از رصدخانهٔ SDO، مانند طولموجهای 171، 193 و 211 آنگستروم که در بخش تصاویر زندهٔ این سایت میبینید، حلقهها و حفرههای تاجی را بهروشنی نشان میدهند.
جمعبندی
تاج خورشید لایهای بسیار رقیق اما فوقالعاده داغ است که شکل آن را میدان مغناطیسی تعیین میکند. باد خورشیدی از آن سرچشمه میگیرد و فورانهای تاج خورشیدی از آن پرتاب میشوند. به همین دلیل، تاج نقطهٔ آغاز بیشتر پدیدههایی است که هواشناسی فضایی زمین را شکل میدهند.