آخرین به‌روزرسانی: 15:51 — 2026-11-16 مشهد، ایران

فعالیت خورشیدی

میدان مغناطیسی خورشید

The Solar Magnetic Field

میدان مغناطیسی خورشید منشأ تقریباً همهٔ فعالیت‌های آن است: از لکه‌ها و شراره‌ها تا فوران‌های تاج خورشیدی و چرخهٔ یازده‌ساله.

نویسنده: علی سلطانیزمان مطالعه: حدود 3 دقیقه

میدان مغناطیسی خورشید از کجا می‌آید؟

خورشید از پلاسما تشکیل شده است؛ گازی داغ از ذرات باردار. حرکت ذرات باردار، جریان الکتریکی است و جریان الکتریکی میدان مغناطیسی ایجاد می‌کند. در ناحیهٔ همرفتی، پلاسما پیوسته بالا و پایین می‌رود و همزمان خورشید به دور خود می‌چرخد. ترکیب این حرکت‌ها، مانند یک ژنراتور عظیم، میدان مغناطیسی را تولید و تقویت می‌کند. این فرایند «دینام خورشیدی» نام دارد.

یکی از مهم‌ترین اجزای دینام، «چرخش تفاضلی» است. استوای خورشید حدود 25 روز و قطب‌های آن حدود 35 روز یک بار می‌چرخند. در پلاسمای رسانا، خطوط میدان مغناطیسی همراه ماده حرکت می‌کنند؛ پس چرخش سریع‌تر استوا، خطوط میدان را که در ابتدا از شمال به جنوب کشیده شده‌اند، به دور خورشید می‌پیچاند و آن‌ها را بارها تقویت می‌کند. بسیاری از دانشمندان معتقدند این تقویت عمدتاً در «تاکوکلاین»، مرز میان ناحیهٔ تابشی و ناحیهٔ همرفتی، رخ می‌دهد.

از میدان پیچ‌خورده تا لکه‌های خورشیدی

بسته‌های میدان مغناطیسی تقویت‌شده، فشار مغناطیسی دارند و گاز درون آن‌ها رقیق‌تر و سبک‌تر از محیط است. به همین دلیل مانند حباب در آب به سمت بالا شناور می‌شوند و سرانجام از سطح بیرون می‌زنند. جایی که این بسته‌ها سطح را قطع می‌کنند، میدان قوی جلوی رسیدن گرما از پایین را می‌گیرد و لکه‌های خورشیدی تاریک پدید می‌آیند. لکه‌ها معمولاً جفت‌هایی با قطبیت مخالف‌اند؛ دو پای یک حلقهٔ مغناطیسی بزرگ.

جورج هیل در سال 1908 با استفاده از «اثر زیمان»، یعنی شکافته شدن خطوط طیفی در میدان مغناطیسی، برای نخستین بار نشان داد که لکه‌ها میدان مغناطیسی قوی دارند. این نخستین کشف میدان مغناطیسی در جسمی بیرون از زمین بود.

قوانین هیل و چرخهٔ 22 ساله

هیل و همکارانش نظم شگفت‌انگیزی در قطبیت لکه‌ها یافتند. در هر چرخه، لکهٔ پیشروی همهٔ گروه‌ها در نیمکرهٔ شمالی خورشید یک قطبیت و در نیمکرهٔ جنوبی قطبیت مخالف دارد. در چرخهٔ بعدی، این ترتیب کاملاً وارونه می‌شود. همچنین میدان کلی قطب‌های خورشید در حدود زمان بیشینهٔ هر چرخه وارونه می‌شود؛ قطب شمال مغناطیسی به جنوب و جنوب به شمال تبدیل می‌شود.

بنابراین، اگرچه چرخهٔ لکه‌ها حدود 11 سال است، خورشید برای بازگشت به همان پیکربندی مغناطیسی اولیه به دو چرخه، یعنی حدود 22 سال، نیاز دارد. این چرخهٔ کامل «چرخهٔ هیل» نام دارد. در طول هر چرخه، میدان لکه‌هایی که از هم می‌پاشند به‌تدریج به سمت قطب‌ها کشیده می‌شود و میدان قطبی قبلی را خنثی و سپس وارونه می‌کند؛ این سازوکار بخشی از مدل «بابکاک–لیتون» برای دینام خورشیدی است.

میدان مغناطیسی در جو خورشید

در تاج خورشید، که گاز بسیار رقیق است، میدان مغناطیسی بر حرکت پلاسما حاکم است. پلاسمای داغ در امتداد خطوط میدان حرکت می‌کند و حلقه‌های درخشان تاجی را می‌سازد. جاهایی که خطوط میدان باز هستند و به فضا امتداد دارند، «حفره‌های تاجی» تشکیل می‌شوند که باد خورشیدی سریع از آن‌ها می‌وزد.

وقتی حرکت‌های سطحی، خطوط میدان را بیش از حد می‌پیچانند و درهم می‌کنند، انرژی زیادی در آن‌ها ذخیره می‌شود. این انرژی سرانجام از طریق «بازاتصال مغناطیسی»، یعنی شکستن و اتصال دوبارهٔ خطوط میدان در پیکربندی ساده‌تر، به‌طور ناگهانی آزاد می‌شود. نتیجه می‌تواند یک شرارهٔ خورشیدی، یک فوران تاج خورشیدی یا هر دو باشد.

میدان خورشید در فضای میان‌سیاره‌ای

باد خورشیدی میدان مغناطیسی خورشید را با خود به سراسر منظومهٔ شمسی می‌برد. به دلیل چرخش خورشید، این میدان شکل مارپیچی به خود می‌گیرد که «مارپیچ پارکر» نام دارد. میدان مغناطیسی میان‌سیاره‌ای در نزدیکی زمین حدود 5 نانوتسلا است و دو پارامتر مهم آن، یعنی شدت کل (Bt) و مؤلفهٔ شمال–جنوب (Bz)، از کلیدی‌ترین پارامترهای پیش‌بینی طوفان‌های ژئومغناطیسی هستند. وقتی Bz جنوب‌سو باشد، انرژی باد خورشیدی به مغناطیس‌کرهٔ زمین راه می‌یابد. حباب عظیمی که میدان و باد خورشید در فضا ایجاد می‌کنند، «هلیوسفر» نام دارد و منظومهٔ شمسی را از بخش زیادی از پرتوهای کیهانی کهکشانی محافظت می‌کند.

جمع‌بندی

میدان مغناطیسی خورشید، که در اعماق آن با دینام خورشیدی تولید می‌شود، کلید فهم تقریباً همهٔ فعالیت‌های خورشید است. لکه‌ها، شراره‌ها، فوران‌های تاج خورشیدی، شکل تاج و چرخهٔ یازده‌ساله همه نمودهای مختلف همین میدان هستند.