آخرین به‌روزرسانی: 15:51 — 2026-11-16 مشهد، ایران

فعالیت خورشیدی

لکه‌های خورشیدی

Sunspots

لکه‌های خورشیدی نواحی تاریک و سردتر سطح خورشیدند که میدان مغناطیسی قوی در آن‌ها متمرکز شده است؛ قدیمی‌ترین نشانهٔ شناخته‌شدهٔ فعالیت خورشید.

نویسنده: علی سلطانیزمان مطالعه: حدود 3 دقیقه

لکه‌های خورشیدی چیستند؟

لکه‌های خورشیدی نواحی تیره‌ای روی فوتوسفر هستند که در آن‌ها میدان مغناطیسی هزاران برابر قوی‌تر از میدان زمین متمرکز شده است. این میدان قوی جریان‌های همرفتی را که در حالت عادی گرما را از درون خورشید به سطح می‌آورند، سرکوب می‌کند. در نتیجه، دمای لکه حدود 3,500 تا 4,500 کلوین است؛ حدود 1,500 تا 2,000 درجه سردتر از فوتوسفر اطراف. لکه‌ها در واقع بسیار درخشان‌اند و اگر جدا از خورشید دیده می‌شدند، نارنجی روشن به نظر می‌رسیدند؛ تاریکی آن‌ها فقط در مقایسه با محیط داغ‌تر اطرافشان است.

هر لکهٔ کامل دو بخش دارد: «سایه» یا اومبرا، بخش مرکزی و تاریک، و «نیم‌سایه» یا پنومبرا، حاشیهٔ روشن‌تر با ساختار رشته‌ای. لکه‌ها اغلب در گروه‌ها و به صورت جفت‌هایی با قطبیت مغناطیسی مخالف ظاهر می‌شوند؛ دو پای یک حلقهٔ مغناطیسی که از درون خورشید بیرون آمده است.

تاریخچهٔ رصد لکه‌ها

منجمان چینی بیش از دو هزار سال پیش، لکه‌های بزرگی را که هنگام طلوع و غروب یا از پشت مه با چشم دیده می‌شدند، ثبت کرده‌اند. با اختراع تلسکوپ در اوایل قرن هفدهم، گالیله و دیگران لکه‌ها را به‌طور منظم رصد کردند و از حرکت آن‌ها نتیجه گرفتند که خورشید به دور خود می‌چرخد. در سال 1843، هاینریش شوابه، داروساز و منجم آماتور آلمانی، پس از هفده سال رصد دریافت که تعداد لکه‌ها در یک چرخهٔ تقریباً ده‌ساله کم و زیاد می‌شود. این کشف آغاز مطالعهٔ چرخهٔ خورشیدی بود.

رودولف ولف چند سال بعد روشی برای شمارش استاندارد لکه‌ها ارائه کرد که هنوز پایهٔ عدد بین‌المللی لکه‌های خورشیدی است: ده برابر تعداد گروه‌ها به‌علاوهٔ تعداد لکه‌های منفرد. داده‌های روزانهٔ این شاخص در صفحهٔ تعداد لکه‌های خورشیدی قابل مشاهده است.

چرخهٔ لکه‌ها

تعداد لکه‌ها در چرخه‌ای به طول متوسط حدود 11 سال تغییر می‌کند. در «کمینهٔ خورشیدی» ممکن است هفته‌ها هیچ لکه‌ای دیده نشود و در «بیشینهٔ خورشیدی» گاهی بیش از ده گروه لکه همزمان روی خورشید وجود دارد. چرخه‌ها از سال 1755 شماره‌گذاری شده‌اند و چرخهٔ کنونی، چرخهٔ 25، در دسامبر 2019 آغاز شد و دورهٔ بیشینهٔ آن در حدود سال‌های 2024 و 2025 بود.

محل ظهور لکه‌ها نیز در طول چرخه تغییر می‌کند. در آغاز هر چرخه، لکه‌ها در عرض‌های حدود 30 تا 35 درجه ظاهر می‌شوند و با پیشرفت چرخه، به استوای خورشید نزدیک‌تر می‌شوند. نمودار محل لکه‌ها در طول زمان شبیه بال‌های پروانه است و «نمودار پروانه‌ای» نام گرفته است. شدت چرخه‌ها نیز متفاوت است؛ بین سال‌های حدود 1645 تا 1715، تقریباً هیچ لکه‌ای دیده نشد. این دوره «کمینهٔ ماندر» نام دارد و همزمان با بخشی از دورهٔ سرد موسوم به «عصر یخبندان کوچک» بود.

لکه‌ها و شراره‌ها

گروه‌های لکه بخش قابل‌مشاهدهٔ «نواحی فعال» خورشید هستند و بیشتر شراره‌های خورشیدی و بسیاری از فوران‌های تاج خورشیدی از همین نواحی سرچشمه می‌گیرند. اما اندازهٔ گروه به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست؛ پیچیدگی مغناطیسی آن مهم‌تر است. گروه‌هایی که در آن‌ها قطب‌های مخالف بسیار نزدیک یا درهم آمیخته‌اند، به‌ویژه گروه‌های «دلتا»، بیشترین احتمال تولید شراره‌های بزرگ کلاس M و X را دارند. در جدول آخرین نواحی خورشیدی، رده‌بندی مغناطیسی و ریخت‌شناسی هر گروه آمده است.

نخستین شرارهٔ ثبت‌شده در تاریخ نیز در یک گروه لکهٔ بزرگ رخ داد: در 1 سپتامبر 1859، ریچارد کرینگتون هنگام طراحی لکه‌ها، دو نقطهٔ نورانی بسیار درخشان دید که چند دقیقه بعد محو شدند. حدود 17 ساعت بعد، شدیدترین طوفان ژئومغناطیسی ثبت‌شده به زمین رسید.

رصد لکه‌ها

لکه‌های بزرگ را می‌توان با یک تلسکوپ کوچک یا حتی دوربین دوچشمی مجهز به فیلتر خورشیدی استاندارد دید. روش ایمن دیگر، تابانیدن تصویر خورشید از تلسکوپ روی یک صفحهٔ سفید است. هرگز بدون فیلتر مطمئن به خورشید نگاه نکنید، زیرا آسیب دائمی به چشم وارد می‌شود. تصاویر لحظه‌ای لکه‌ها از رصدخانهٔ SDO در بخش تصاویر زندهٔ این سایت در دسترس است.

جمع‌بندی

لکه‌های خورشیدی ردپای میدان مغناطیسی قدرتمند خورشید در سطح آن هستند. تعداد آن‌ها، که قرن‌هاست شمرده می‌شود، چرخهٔ یازده‌سالهٔ خورشید را نشان می‌دهد و گروه‌های پیچیدهٔ آن‌ها محل تولد بیشتر شراره‌ها و فوران‌هایی هستند که هواشناسی فضایی زمین را شکل می‌دهند.