آخرین به‌روزرسانی: 15:51 — 2026-11-16 مشهد، ایران

فعالیت خورشیدی

فوران تاج خورشیدی (CME)

Coronal Mass Ejection

فوران تاج خورشیدی پرتاب ابری عظیم از پلاسمای مغناطیده به فضاست. اگر این ابر به زمین برخورد کند، مهم‌ترین عامل طوفان‌های ژئومغناطیسی شدید است.

نویسنده: علی سلطانیزمان مطالعه: حدود 3 دقیقه

فوران تاج خورشیدی چیست؟

فوران تاج خورشیدی یا CME، پرتاب ناگهانی ابری عظیم از پلاسما و میدان مغناطیسی از تاج خورشید به فضای میان‌سیاره‌ای است. یک CME معمولی حدود یک تا ده‌ها میلیارد تن ماده را با سرعتی بین 250 تا بیش از 3,000 کیلومتر بر ثانیه به فضا پرتاب می‌کند. این ابر هنگام دور شدن از خورشید منبسط می‌شود و وقتی به مدار زمین می‌رسد، ممکن است ده‌ها میلیون کیلومتر عرض داشته باشد؛ بسیار بزرگ‌تر از خود زمین.

CME چگونه ایجاد می‌شود؟

در تاج خورشید، ساختارهای مغناطیسی بزرگی وجود دارند که پلاسما را در خود نگه می‌دارند؛ مانند رشته‌ها و زبانه‌ها که روی خطوط میدان معلق‌اند. وقتی حرکت‌های سطحی، این ساختارها را بیش از حد می‌پیچانند یا میدان جدیدی از زیر سطح بیرون می‌زند، تعادل میان فشار مغناطیسی رو به بالا و خطوط میدان نگه‌دارنده به هم می‌خورد. ساختار ناپایدار می‌شود، با فرایند «بازاتصال مغناطیسی» از خطوط نگه‌دارنده رها می‌شود و به فضا پرتاب می‌شود. هستهٔ بسیاری از CMEها ساختاری شبیه طناب پیچ‌خورده از خطوط میدان دارد که «طناب شار» نامیده می‌شود.

بسیاری از CMEها با شراره‌های خورشیدی همراه‌اند، زیرا هر دو از آزاد شدن انرژی مغناطیسی ناشی می‌شوند. اما این دو پدیدهٔ یکسانی نیستند: شراره درخشش ناگهانی نور است و CME پرتاب ماده. شراره‌های بزرگی وجود دارند که هیچ CME قابل‌توجهی ندارند و CMEهای بزرگی هم از فوران رشته‌های آرام، بدون شراره، ایجاد می‌شوند.

رصد CMEها

CMEها با «تاج‌نگار» رصد می‌شوند؛ ابزاری که با یک قرص پوشاننده، نور شدید خورشید را مسدود می‌کند و تاج کم‌نور اطراف آن را نشان می‌دهد. تاج‌نگار LASCO روی ماهوارهٔ SOHO از سال 1995 هزاران CME را ثبت کرده است. وقتی یک CME مستقیماً به سمت زمین یا در جهت مخالف حرکت می‌کند، در تصاویر تاج‌نگار به‌صورت حلقه‌ای که از همهٔ اطراف خورشید گسترش می‌یابد دیده می‌شود. این CMEها «هاله‌ای» نام دارند و برای پیش‌بینی هواشناسی فضایی اهمیت ویژه‌ای دارند.

تعداد CMEها با چرخهٔ خورشیدی تغییر می‌کند: در دورهٔ کمینه حدود یکی در هفته و در دورهٔ بیشینه چند عدد در روز. نشانهٔ دیگر یک CME سریع، انفجار رادیویی نوع II است که از موج ضربه‌ای جلوی آن ایجاد می‌شود.

سفر به سمت زمین

CMEها معمولاً بین 1 تا 4 روز طول می‌کشد تا فاصلهٔ خورشید تا زمین را طی کنند. سریع‌ترین آن‌ها، مانند CME رویداد کرینگتون در سال 1859، در کمتر از 18 ساعت رسیده‌اند. CMEهای سریع، موج ضربه‌ای جلوی خود ایجاد می‌کنند که ذرات را شتاب می‌دهد و می‌تواند طوفان تابش خورشیدی را تقویت کند.

دانشمندان با مدل‌های رایانه‌ای مسیر و زمان رسیدن CMEها را پیش‌بینی می‌کنند، اما خطای این پیش‌بینی معمولاً چند ساعت است. وقتی CME به ماهواره‌های پایش در نقطهٔ L1 می‌رسد، جهش ناگهانی در سرعت، چگالی و شدت میدان مغناطیسی (Bt) باد خورشیدی ثبت می‌شود و حدود 30 تا 60 دقیقه بعد به زمین می‌رسد.

چرا همهٔ CMEها طوفان ایجاد نمی‌کنند؟

شدت طوفانی که یک CME ایجاد می‌کند بیش از هر چیز به جهت میدان مغناطیسی درون آن بستگی دارد. اگر میدان CME جنوب‌سو باشد، یعنی Bz منفی، با میدان مغناطیسی زمین ناهم‌جهت است و خطوط آن‌ها به هم متصل می‌شوند. این اتصال دروازه‌ای برای ورود انرژی به مغناطیس‌کره باز می‌کند و طوفان ژئومغناطیسی ایجاد می‌شود. اگر میدان شمال‌سو باشد، حتی یک CME سریع ممکن است فقط اثر ضعیفی داشته باشد. مشکل این است که جهت میدان معمولاً تا رسیدن CME به نقطهٔ L1 مشخص نیست.

نمونه‌ای از یک خطر نزدیک

در 23 ژوئیهٔ 2012، یک CME بسیار سریع با سرعت حدود 3,000 کیلومتر بر ثانیه از خورشید پرتاب شد. خوشبختانه زمین در مسیر آن نبود و این CME به کاوشگر STEREO-A برخورد کرد که اندازه‌گیری‌های آن نشان داد شدت میدان مغناطیسی‌اش بیش از 100 نانوتسلا بوده است. برآوردها نشان می‌دهد اگر این فوران یک هفته زودتر رخ داده بود، می‌توانست طوفانی هم‌تراز رویداد کرینگتون ایجاد کند.

جمع‌بندی

فوران تاج خورشیدی پرتاب ابری عظیم از پلاسمای مغناطیده از خورشید است که در صورت رسیدن به زمین و داشتن میدان جنوب‌سو، طوفان‌های ژئومغناطیسی قوی ایجاد می‌کند. رصد مداوم CMEها با تاج‌نگارها و پایش باد خورشیدی در نقطهٔ L1، کلید پیش‌بینی این طوفان‌هاست.