طوفان ژئومغناطیسی چیست؟
زمین با میدان مغناطیسی خود مانند سپری احاطه شده است که «مغناطیسکره» نام دارد و بیشتر باد خورشیدی را از کنار زمین منحرف میکند. طوفان ژئومغناطیسی، که NOAA آن را با حرف G نشان میدهد، زمانی رخ میدهد که انرژی زیادی از باد خورشیدی به این سپر منتقل شود و میدان مغناطیسی زمین برای چند ساعت تا چند روز بهشدت آشفته شود.
چه چیزی طوفان را ایجاد میکند؟
دو منبع اصلی طوفانهای ژئومغناطیسی وجود دارد. قویترین طوفانها از فورانهای تاج خورشیدی ناشی میشوند که یک تا چهار روز پس از پرتاب به زمین میرسند. منبع دوم، جریانهای باد سریع از حفرههای تاجی تاج خورشید است که طوفانهای ضعیف تا متوسط اما طولانی ایجاد میکنند و چون حفرهها ممکن است چند ماه دوام بیاورند، اغلب هر 27 روز، با هر چرخش خورشید، تکرار میشوند.
کلید ورود انرژی، جهت میدان مغناطیسی همراه باد خورشیدی است. اگر مؤلفهٔ Bz منفی، یعنی جنوبسو باشد، با میدان زمین ناهمجهت است و خطوط میدان آنها به هم متصل میشوند. این «بازاتصال مغناطیسی» دری برای ورود انرژی باد خورشیدی به مغناطیسکره باز میکند. هرچه سرعت باد بیشتر، شدت میدان (Bt) بالاتر و مدت جنوبسو بودن Bz طولانیتر باشد، طوفان شدیدتر است.
سنجش شدت طوفان
دو شاخص اصلی برای سنجش طوفانهای ژئومغناطیسی وجود دارد. شاخص Kp با مقیاس 0 تا 9، اغتشاش میدان مغناطیسی را در بازههای سهساعته در عرضهای میانی نشان میدهد و مقیاس G بر اساس آن تعریف شده است. شاخص Dst قدرت «حلقهٔ جریان» دور زمین را نشان میدهد که در طوفانها تقویت میشود؛ هرچه Dst منفیتر باشد، طوفان قویتر است.
| رده | Kp | اثرات نمونه | تکرار در هر چرخه |
| G1 (ضعیف) | 5 | نوسانهای ضعیف شبکهٔ برق؛ شفق در عرضهای بالا | حدود 1,700 بار |
| G2 (متوسط) | 6 | هشدار ولتاژ در شبکههای عرض بالا؛ اصلاح مدار ماهوارهها | حدود 600 بار |
| G3 (قوی) | 7 | افزایش پسای جوی ماهوارهها؛ اختلال در ناوبری ماهوارهای | حدود 200 بار |
| G4 (شدید) | 8 | مشکلات گسترده در کنترل ولتاژ شبکه؛ ساعتها اختلال ناوبری | حدود 100 بار |
| G5 (بسیار شدید) | 9 | احتمال فروپاشی بخشهایی از شبکهٔ برق؛ شفق تا عرضهای پایین | حدود 4 بار |
اثرات طوفان ژئومغناطیسی
- شبکهٔ برق: تغییرات سریع میدان مغناطیسی در خطوط انتقال طولانی جریانهای القایی ایجاد میکند که میتواند ترانسفورماتورها را داغ و آسیبدیده کند.
- ماهوارهها: طوفان جو بالایی را گرم و منبسط میکند و ماهوارههای مدار پایین با پسای بیشتری روبهرو میشوند. در فوریهٔ 2022، شرکت اسپیسایکس حدود 38 ماهوارهٔ تازه پرتابشدهٔ استارلینک را به دلیل افزایش پسای ناشی از یک طوفان نسبتاً متوسط از دست داد.
- ناوبری ماهوارهای: اختلال در یونوسفر، دقت سامانههای موقعیتیابی را کاهش میدهد و ممکن است سیگنال را برای مدتی قطع کند.
- ارتباطات رادیویی: ارتباطات HF، بهویژه در عرضهای بالا، مختل میشود.
- شفق قطبی: زیباترین اثر طوفان؛ با افزایش شدت طوفان، شفقها در عرضهای جغرافیایی پایینتری دیده میشوند.
طوفانهای تاریخی
«رویداد کرینگتون» در سپتامبر 1859 شدیدترین طوفان ثبتشده است. شفقهای قطبی تا نزدیکی استوا دیده شدند و خطوط تلگراف در اروپا و آمریکای شمالی مختل شدند؛ برخی اپراتورها شوک الکتریکی گرفتند و برخی خطوط حتی بدون باتری کار میکردند. در مارس 1989، طوفانی شدید باعث فروپاشی شبکهٔ برق ایالت کبک کانادا شد و حدود شش میلیون نفر به مدت حدود نه ساعت بیبرق ماندند. طوفانهای «هالووین» در اکتبر–نوامبر 2003 خاموشی کوتاهی در سوئد ایجاد کردند و دهها ماهواره را مختل کردند. در ماه مه 2024، نخستین طوفان G5 پس از بیش از بیست سال رخ داد و شفقهای قطبی در عرضهای بسیار پایینتر از حد معمول در بسیاری از کشورها دیده شد.
جمعبندی
طوفان ژئومغناطیسی زمانی رخ میدهد که باد خورشیدی پرانرژی، بهویژه یک فوران تاج خورشیدی با میدان جنوبسو، انرژی زیادی به مغناطیسکرهٔ زمین منتقل کند. برای پیشبینی آن، پارامترهای باد خورشیدی و شاخصهای Kp و Dst را دنبال کنید. این طوفانها هم شفقهای قطبی خیرهکننده ایجاد میکنند و هم برای شبکههای برق، ماهوارهها و ناوبری خطرساز هستند.