آخرین به‌روزرسانی: 15:51 — 2026-11-16 مشهد، ایران

ساختار خورشید

ناحیهٔ تابشی خورشید

The Radiative Zone

ناحیهٔ تابشی لایه‌ای ضخیم میان هسته و ناحیهٔ همرفتی است که انرژی در آن فقط با تابش و در سفری ده‌ها هزار ساله به سمت بیرون منتقل می‌شود.

نویسنده: علی سلطانیزمان مطالعه: حدود 3 دقیقه

ناحیهٔ تابشی کجاست؟

ناحیهٔ تابشی بلافاصله بیرون از هستهٔ خورشید آغاز می‌شود و از حدود 0.25 تا 0.7 شعاع خورشید امتداد دارد؛ لایه‌ای به ضخامت حدود 300 هزار کیلومتر. دما در این ناحیه از حدود 7 میلیون کلوین در مرز هسته تا حدود 2 میلیون کلوین در مرز بیرونی کاهش می‌یابد و چگالی از حدود 20 گرم بر سانتی‌متر مکعب به حدود 0.2 گرم بر سانتی‌متر مکعب می‌رسد. در این ناحیه دیگر همجوشی رخ نمی‌دهد؛ وظیفهٔ آن فقط عبور دادن انرژی تولیدشده در هسته به سمت بیرون است.

چرا «تابشی»؟

انرژی از سه راه منتقل می‌شود: رسانش، همرفت و تابش. در این ناحیه، گاز با وجود دمای بسیار زیاد، پایدار است و جریان‌های همرفتی بزرگ در آن شکل نمی‌گیرند. بنابراین انرژی عمدتاً به صورت تابش، یعنی به وسیلهٔ فوتون‌ها، منتقل می‌شود. نام این ناحیه نیز از همین سازوکار گرفته شده است.

سفر طولانی و زیگزاگی فوتون‌ها

یک فوتون در ناحیهٔ تابشی نمی‌تواند در خط مستقیم حرکت کند. پلاسمای این ناحیه آن‌قدر چگال است که فوتون پس از طی مسافتی به اندازهٔ کسری از سانتی‌متر، با یک الکترون یا یون برخورد می‌کند و در جهتی تصادفی جذب و دوباره گسیل یا پراکنده می‌شود. این حرکت «گام تصادفی» یا «پیادهٔ مست» نام دارد. فوتون میلیاردها میلیارد بار تغییر جهت می‌دهد و پیشرفت خالص آن به سمت بیرون بسیار کند است.

به همین دلیل، انرژی‌ای که امروز از سطح خورشید به ما می‌رسد، ده‌ها هزار تا بیش از صد هزار سال پیش در هسته تولید شده است. برآوردها بسته به مدل از حدود 10 هزار تا 170 هزار سال متغیر است. در مقابل، همان فوتون پس از خروج از سطح خورشید، فاصلهٔ خورشید تا زمین را تنها در حدود 8 دقیقه طی می‌کند.

در طول این سفر، انرژی هر فوتون نیز تغییر می‌کند. پرتوهای گامای پرانرژی هسته در برخوردهای پی‌درپی به تعداد زیادی فوتون کم‌انرژی‌تر تقسیم می‌شوند؛ ابتدا پرتو ایکس، سپس فرابنفش و در نهایت در سطح خورشید، بیشتر به صورت نور مرئی و فروسرخ.

کدری: مقاومت ماده در برابر نور

سرعت عبور انرژی از ناحیهٔ تابشی به ویژگی‌ای به نام «کدری» وابسته است؛ یعنی اینکه ماده چقدر جلوی عبور نور را می‌گیرد. هرچه کدری بیشتر باشد، فوتون‌ها کندتر عبور می‌کنند و دمای درون باید بیشتر باشد تا همان مقدار انرژی منتقل شود. کدری به دما، چگالی و به‌ویژه به مقدار عناصر سنگینی مانند آهن و اکسیژن وابسته است. به همین دلیل، اندازه‌گیری دقیق ترکیب شیمیایی خورشید برای مدل‌سازی این ناحیه اهمیت زیادی دارد.

تاکوکلاین: مرزی مهم برای میدان مغناطیسی

در مرز بیرونی ناحیهٔ تابشی، در حدود 0.7 شعاع خورشید، لایهٔ نازکی به نام «تاکوکلاین» قرار دارد. ناحیهٔ تابشی تقریباً مانند یک جسم صلب و یکنواخت می‌چرخد، در حالی که ناحیهٔ همرفتی بالای آن «چرخش تفاضلی» دارد: استوای خورشید حدود 25 روز و نواحی قطبی حدود 35 روز یک بار می‌چرخند. این تفاوت سرعت در تاکوکلاین، تنش برشی شدیدی ایجاد می‌کند که خطوط میدان مغناطیسی را می‌کشد و تقویت می‌کند. بسیاری از دانشمندان این لایه را محل اصلی «دینام خورشیدی» می‌دانند؛ فرایندی که میدان مغناطیسی خورشید و لکه‌های خورشیدی را پدید می‌آورد.

جمع‌بندی

ناحیهٔ تابشی، کندترین بخش مسیر انرژی خورشید است. انرژی تولیدشده در هسته، ده‌ها هزار سال در این ناحیه در قالب فوتون‌هایی که پیوسته جذب و بازگسیل می‌شوند سرگردان می‌ماند تا به ناحیهٔ همرفتی برسد. مرز بیرونی آن، تاکوکلاین، نقشی کلیدی در تولید میدان مغناطیسی و در نتیجه فعالیت‌های خورشیدی دارد.