فوتون چیست؟
نور، با وجود اینکه رفتار موجی دارد، از بستههای کوچک و جدای انرژی تشکیل شده است که «فوتون» نامیده میشوند. ماکس پلانک در سال 1900 و آلبرت اینشتین در سال 1905 نشان دادند که انرژی نور بهصورت پیوسته منتقل نمیشود، بلکه در این بستهها کوانتیده است. فوتون جرم ندارد و در خلأ همیشه با سرعت نور، حدود 300 هزار کیلومتر بر ثانیه، حرکت میکند.
انرژی هر فوتون به طولموج آن وابسته است: هرچه طولموج کوتاهتر باشد، انرژی بیشتر است. فوتونهای پرتو گاما و ایکس بسیار پرانرژیاند، فوتونهای نور مرئی انرژی متوسطی دارند و فوتونهای فروسرخ و امواج رادیویی کمانرژی هستند. همهٔ اینها اعضای یک خانواده، یعنی «طیف الکترومغناطیسی»، هستند.
تولد فوتونها در هستهٔ خورشید
در هستهٔ خورشید، واکنشهای همجوشی هستهای انرژی را بهصورت پرتوهای گاما و انرژی جنبشی ذرات آزاد میکنند. در دمای 15 میلیون کلوین، پلاسمای هسته خود نیز مقدار عظیمی تابش با بیشینه در محدودهٔ پرتو ایکس گسیل میکند. پس نخستین فوتونهای خورشید بسیار پرانرژی و خطرناکاند؛ اما هیچکدام از آنها مستقیماً به ما نمیرسند.
سفری دهها هزار ساله
درون خورشید آنقدر چگال است که فوتون پس از طی مسافتی کمتر از یک سانتیمتر، با یک الکترون یا یون برخورد میکند و در جهتی تصادفی پراکنده یا جذب و دوباره گسیل میشود. این حرکت را «گام تصادفی» مینامند. فوتون مانند کسی که در جمعیت انبوه گم شده، میلیاردها میلیارد بار تغییر جهت میدهد و پیشرفت خالص آن به سمت بیرون بسیار کند است. برآوردها نشان میدهند که انرژی برای عبور از ناحیهٔ تابشی بین حدود 10 هزار تا 170 هزار سال زمان نیاز دارد.
دقیقتر بگوییم، فوتونی که از هسته به راه افتاده همان فوتونی نیست که از سطح خارج میشود. در هر جذب و بازگسیل، انرژی ممکن است میان چند فوتون کمانرژیتر تقسیم شود. به این ترتیب، هر فوتون پرانرژی گاما در طول سفر به هزاران فوتون نور مرئی و فروسرخ تبدیل میشود. در ناحیهٔ همرفتی، انرژی دیگر با فوتونها منتقل نمیشود، بلکه جریانهای گاز داغ آن را در چند هفته تا چند ماه به سطح میرسانند.
رهایی از فوتوسفر
در فوتوسفر، گاز آنقدر رقیق میشود که فوتونها سرانجام میتوانند بدون برخورد دوباره به فضا بگریزند. به همین دلیل فوتوسفر را «کرهٔ نور» مینامند و آن را سطح مرئی خورشید میدانیم. فوتونهایی که از این لایه خارج میشوند، طیفی تقریباً مشابه تابش یک جسم سیاه با دمای حدود 5,800 کلوین دارند و بیشینهٔ آنها در محدودهٔ نور مرئی است. از اینجا، تنها حدود 8 دقیقه و 19 ثانیه طول میکشد تا این فوتونها یک واحد نجومی را طی کنند و به زمین برسند.
فشار تابش و اثرات فوتونها
فوتونها با وجود نداشتن جرم، تکانه دارند و به اجسامی که به آنها برخورد میکنند فشار وارد میکنند. این «فشار تابش» در نزدیکی زمین بسیار ضعیف است، اما در طول زمان مسیر ماهوارهها را کمی تغییر میدهد و در محاسبات مداری لحاظ میشود. بادبانهای خورشیدی، فضاپیماهایی با پردههای نازک و بزرگ، از همین فشار برای حرکت استفاده میکنند. فشار تابش همچنین غبار دم دنبالهدارها را از خورشید دور میکند.
فوتونهای پرانرژیتر خورشید، یعنی فرابنفش و پرتو ایکس، اثرات مهمتری بر زمین دارند. این فوتونها در جو بالایی جذب میشوند، یونوسفر را میسازند و ترموسفر را گرم میکنند. در زمان شرارههای خورشیدی، افزایش ناگهانی فوتونهای پرتو ایکس در کمتر از 8 دقیقه باعث قطع ارتباطات رادیویی در نیمکرهٔ روشن زمین میشود.
جمعبندی
نوری که از خورشید به ما میرسد، داستان سفری طولانی است: تولد بهصورت پرتو گاما در هسته، هزاران سال سرگردانی در ناحیهٔ تابشی، جابهجایی با جریانهای همرفتی، رهایی از فوتوسفر و در نهایت تنها 8 دقیقه پرواز تا زمین. هر فوتون نور خورشید، پیامی از گذشتهای بسیار دور است.