آخرین به‌روزرسانی: 15:51 — 2026-11-16 مشهد، ایران

تابش و ذرات

تابش‌های خورشیدی

Solar Radiation

خورشید در تمام طیف الکترومغناطیسی، از امواج رادیویی تا پرتو گاما، تابش می‌کند. هر بخش از این طیف اثر متفاوتی بر زمین و فناوری‌های ما دارد.

نویسنده: علی سلطانیزمان مطالعه: حدود 3 دقیقه

طیف کامل خورشید

خورشید فقط نور مرئی تابش نمی‌کند. تابش آن تمام طیف الکترومغناطیسی را در بر می‌گیرد: امواج رادیویی، فروسرخ، نور مرئی، فرابنفش، پرتو ایکس و حتی پرتو گاما. تفاوت این تابش‌ها فقط در طول‌موج و در نتیجه انرژی فوتون‌های آن‌هاست. بخش عمدهٔ انرژی خورشید از فوتوسفر با طیفی شبیه جسم سیاهی با دمای حدود 5,800 کلوین گسیل می‌شود که بیشینهٔ آن در حدود 500 نانومتر، در محدودهٔ سبز–آبی، قرار دارد.

به‌طور تقریبی، حدود نیمی از انرژی خورشید به صورت فروسرخ، حدود 40 درصد به صورت نور مرئی و حدود 8 درصد به صورت فرابنفش است. پرتو ایکس و گاما سهم بسیار ناچیزی از کل انرژی دارند، اما همین سهم کوچک بیشترین تغییرات را در زمان فعالیت‌های خورشیدی نشان می‌دهد.

ثابت خورشیدی

کل انرژی تابشی خورشید که در فاصلهٔ متوسط زمین و بیرون از جو به یک متر مربع عمود بر پرتوها می‌رسد، حدود 1,361 وات است. این عدد «ثابت خورشیدی» یا «تابش کل خورشید» نام دارد. با وجود نامش، این مقدار کاملاً ثابت نیست و در طول چرخهٔ یازده‌سالهٔ خورشید حدود 0.1 درصد تغییر می‌کند. بخشی از این انرژی توسط جو و ابرها بازتابیده یا جذب می‌شود و در یک روز آفتابی، حدود 1,000 وات بر متر مربع به سطح زمین می‌رسد.

بخش‌هایی که به زمین می‌رسند

جو زمین مانند یک فیلتر عمل می‌کند. نور مرئی و بخش زیادی از فروسرخ و امواج رادیویی از جو عبور می‌کنند و به سطح می‌رسند. فرابنفش پرانرژی‌تر عمدتاً توسط لایهٔ اوزون جذب می‌شود و تنها بخش کوچکی از آن به سطح زمین می‌رسد؛ همین بخش کوچک باعث آفتاب‌سوختگی می‌شود. پرتو ایکس و گاما هرگز به سطح زمین نمی‌رسند و در لایه‌های بالایی جو کاملاً جذب می‌شوند. به همین دلیل مطالعهٔ این بخش‌ها فقط با ماهواره‌ها و فضاپیماها ممکن است.

بخش‌های پرتغییر طیف و هواشناسی فضایی

نور مرئی خورشید بسیار پایدار است، اما بخش‌های پرانرژی طیف، یعنی فرابنفش دور و پرتو ایکس، با فعالیت خورشید به‌شدت تغییر می‌کنند. شدت پرتو ایکس در هنگام یک شرارهٔ خورشیدی بزرگ ممکن است در چند دقیقه هزاران برابر شود. این تابش‌ها در لایه‌های بالایی جو جذب می‌شوند و اثرات مهمی دارند:

  • یونوسفر: فرابنفش دور و پرتو ایکس اتم‌های جو بالایی را یونیزه می‌کنند و یونوسفر را می‌سازند؛ لایه‌ای که امواج رادیویی کوتاه را بازتاب می‌دهد و ارتباطات دوربرد را ممکن می‌کند.
  • قطع رادیویی: افزایش ناگهانی پرتو ایکس در شراره‌ها، لایهٔ پایینی یونوسفر را به‌شدت یونیزه می‌کند و باعث طوفان قطع رادیویی در نیمکرهٔ روشن زمین می‌شود.
  • پسای جوی: افزایش فرابنفش در دوره‌های فعال، ترموسفر را گرم و منبسط می‌کند و ماهواره‌های مدار پایین سریع‌تر ارتفاع از دست می‌دهند.

امواج رادیویی خورشید

خورشید در طول‌موج‌های رادیویی نیز تابش می‌کند. یکی از معتبرترین شاخص‌های فعالیت خورشیدی، شار رادیویی 10.7 سانتی‌متر است که از سال 1947 هر روز اندازه‌گیری می‌شود. در زمان رویدادهای انفجاری، خورشید انفجارهای رادیویی شدیدی گسیل می‌کند، مانند انفجار رادیویی نوع II که نشانهٔ موج ضربه‌ای جلوی یک فوران تاج خورشیدی است و انفجار رادیویی نوع III که از باریکه‌های الکترون پرسرعت ایجاد می‌شود.

تابش در برابر ذرات

مهم است میان «تابش الکترومغناطیسی» و «تابش ذره‌ای» تمایز قائل شویم. تابش الکترومغناطیسی با سرعت نور حرکت می‌کند و در حدود 8 دقیقه به زمین می‌رسد. اما خورشید ذرات باردار نیز به فضا می‌فرستد: باد خورشیدی پیوسته، و در رویدادهای شدید، پروتون‌ها و الکترون‌های پرانرژی که طوفان تابش خورشیدی ایجاد می‌کنند. این ذرات کندتر هستند و از چند ده دقیقه تا چند روز طول می‌کشد تا به زمین برسند.

جمع‌بندی

تابش خورشید طیف گسترده‌ای از امواج رادیویی تا پرتو گاما را شامل می‌شود. نور مرئی و فروسرخ که پایدارند، زندگی روی زمین را ممکن می‌کنند و بخش‌های پرانرژی و پرتغییر، یعنی فرابنفش و پرتو ایکس، یونوسفر را شکل می‌دهند و در زمان شراره‌ها بیشترین اثر را بر فناوری‌های ما دارند.