واحد نجومی چیست؟
فاصلهها در فضا آنقدر بزرگاند که کیلومتر برای بیان آنها مناسب نیست. برای همین، اخترشناسان در منظومهٔ شمسی از «واحد نجومی» استفاده میکنند که تقریباً برابر میانگین فاصلهٔ زمین تا خورشید است. از سال 2012، اتحادیهٔ بینالمللی نجوم این واحد را بهطور دقیق برابر 149,597,870,700 متر تعریف کرده است؛ یعنی حدود 150 میلیون کیلومتر. نماد رسمی آن au است، هرچند AU نیز رایج است.
پیش از سال 2012، واحد نجومی از روی حرکت سیارات و ثابت گرانش خورشید تعریف میشد و مقدار آن با هر اندازهگیری جدید اندکی تغییر میکرد. تعریف جدید آن را به یک عدد ثابت تبدیل کرد؛ درست مانند متر که بر اساس سرعت نور تعریف شده است.
فاصلهٔ واقعی زمین تا خورشید ثابت نیست
مدار زمین دقیقاً دایره نیست، بلکه بیضی کمکشیدهای است. زمین در اوایل دیماه (حدود 3 ژانویه) به نزدیکترین نقطه به خورشید، یعنی «حضیض»، میرسد و فاصلهاش حدود 147.1 میلیون کیلومتر است. در اوایل تیرماه (حدود 4 ژوئیه) در دورترین نقطه، یعنی «اوج»، فاصله به حدود 152.1 میلیون کیلومتر میرسد. جالب است بدانید که در نیمکرهٔ شمالی، زمستان زمانی است که زمین به خورشید نزدیکتر است. دلیل فصلها کج بودن محور زمین است، نه تغییر فاصله.
این تغییر حدود 3 درصدی فاصله، شدت نور دریافتی را حدود 7 درصد تغییر میدهد. به همین دلیل، دادههایی مانند شار رادیویی 10.7 سانتیمتر گاهی به دو صورت «مشاهدهشده» و «تنظیمشده برای یک واحد نجومی» منتشر میشوند.
تاریخچهٔ اندازهگیری
اندازهگیری فاصلهٔ زمین تا خورشید یکی از بزرگترین چالشهای تاریخ نجوم بود. آریستارخوس ساموسی در قرن سوم پیش از میلاد با هندسهٔ ماه در حالت نیمهروشن تلاش کرد این فاصله را تخمین بزند. روش او درست بود، اما دقت ابزارهای آن زمان کافی نبود و نتیجه حدود بیست برابر کمتر از مقدار واقعی شد.
قوانین کپلر در قرن هفدهم، نسبت فاصلهٔ سیارات از خورشید را بهدقت مشخص کردند، اما مقیاس واقعی هنوز ناشناخته بود. ادموند هالی پیشنهاد کرد که با رصد «گذر زهره» از مقابل قرص خورشید از نقاط مختلف زمین، این فاصله اندازهگیری شود. گذرهای سالهای 1761 و 1769 به یکی از نخستین پروژههای علمی بینالمللی تبدیل شدند و فاصله را با خطای چند درصدی به دست دادند. در قرن بیستم، بازتاب امواج رادار از زهره و ردیابی فضاپیماها دقت را به چند متر رساند.
واحد نجومی در منظومهٔ شمسی
با واحد نجومی، فاصلهها در منظومهٔ شمسی به اعداد قابلفهمی تبدیل میشوند: عطارد حدود 0.39، زهره 0.72، مریخ 1.52، مشتری 5.2، زحل 9.5، اورانوس 19.2 و نپتون حدود 30 واحد نجومی از خورشید فاصله دارند. کاوشگر وویجر 1، دورترین فضاپیمای ساخت بشر، اکنون بیش از 160 واحد نجومی از خورشید دور شده است.
برای فاصلههای بزرگتر از واحدهای دیگری استفاده میشود. یک سال نوری حدود 63,241 واحد نجومی و یک پارسک حدود 206,265 واحد نجومی است. نزدیکترین ستاره به خورشید، پروکسیما قنطورس، حدود 268 هزار واحد نجومی با ما فاصله دارد.
اهمیت این فاصله برای هواشناسی فضایی
نور خورشید این فاصله را در حدود 8 دقیقه و 19 ثانیه طی میکند. پس پرتو ایکس یک شرارهٔ خورشیدی تقریباً 8 دقیقه پس از وقوع به زمین میرسد و هیچ هشدار پیشینی برای آن ممکن نیست. اما باد خورشیدی با سرعت 400 کیلومتر بر ثانیه حدود 4 روز و یک فوران تاج خورشیدی سریع بین 1 تا 3 روز در راه است. ماهوارههای پایش باد خورشیدی در نقطهٔ L1 قرار دارند که فقط حدود 0.01 واحد نجومی، یعنی 1.5 میلیون کیلومتر، جلوتر از زمین است.
جمعبندی
واحد نجومی سادهترین خطکش منظومهٔ شمسی است: حدود 150 میلیون کیلومتر، یا فاصلهای که نور در کمتر از 8.5 دقیقه طی میکند. این عدد نهتنها برای اندازهگیری مدار سیارات، بلکه برای محاسبهٔ زمان رسیدن نور، ذرات و طوفانهای خورشیدی به زمین نیز اهمیت اساسی دارد.