ستارگان چگونه ردهبندی میشوند؟
وقتی نور یک ستاره از منشور یا طیفنگار عبور میکند، به رنگهای مختلف تجزیه میشود و در میان این رنگها خطوط تیرهای دیده میشوند که «خطوط جذبی» نام دارند. هر عنصر شیمیایی خطوط خاص خود را دارد، اما شدت این خطوط بیش از هر چیز به دمای سطح ستاره بستگی دارد. در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، اخترشناسان رصدخانهٔ هاروارد هزاران ستاره را بر اساس همین خطوط دستهبندی کردند. آنی جامپ کنن، که بهتنهایی طیف بیش از 300 هزار ستاره را بررسی کرد، ترتیب امروزی ردهها را تثبیت کرد: O، B، A، F، G، K و M.
این ترتیب از داغترین به سردترین ستارگان است. ستارگان O آبیرنگ و دمای سطحشان بیش از 30 هزار کلوین است، در حالی که ستارگان M نارنجی–سرخ و دمایشان کمتر از 3,500 کلوین است. هر رده به ده زیررده از 0 تا 9 تقسیم میشود؛ عدد کوچکتر یعنی داغتر. بنابراین G2 کمی داغتر از G5 و کمی سردتر از G0 است.
معنای G2 در خورشید
خورشید با دمای سطح حدود 5,772 کلوین در ردهٔ G و زیرردهٔ 2 قرار میگیرد. در طیف ستارگان G، خطوط فلزاتی مانند آهن و کلسیم یونیده بسیار برجستهاند و خطوط هیدروژن نسبت به ستارگان داغتر ضعیفترند. معروفترین خطوط جذبی طیف خورشید، یعنی خطوط فرانهوفر، نخستین بار در سال 1814 بهطور دقیق ثبت شدند و پایهٔ علم طیفنمایی ستارگان را گذاشتند.
شاید تعجب کنید، اما خورشید در واقع ستارهای «زرد» نیست. بیشینهٔ تابش آن در محدودهٔ سبز–آبی طیف است و مجموع رنگهای آن در فضا سفید دیده میشود. رنگ زرد یا نارنجیای که ما از روی زمین میبینیم، به این دلیل است که جو زمین نورهای آبی را بیشتر پراکنده میکند؛ همان چیزی که آسمان را آبی نشان میدهد.
عدد رومی V: ردهٔ درخشندگی
دو ستاره با دمای سطح یکسان ممکن است اندازه و درخشندگی بسیار متفاوتی داشته باشند. برای مثال یک غول سرخ و یک کوتولهٔ سرخ هر دو دمای سطح پایینی دارند، اما غول صدها برابر بزرگتر است. به همین دلیل در دههٔ 1940، سیستم «MK» یک ردهٔ درخشندگی با اعداد رومی به ردهبندی اضافه کرد: I برای ابرغولها، II برای غولهای درخشان، III برای غولها، IV برای زیرغولها و V برای ستارگان «رشتهٔ اصلی» که به آنها کوتوله هم گفته میشود.
V در G2V یعنی خورشید یک ستارهٔ رشتهٔ اصلی است؛ ستارهای که در هستهٔ خود هیدروژن را به هلیم تبدیل میکند و در پایدارترین و طولانیترین مرحلهٔ زندگی خود قرار دارد. حدود 90 درصد ستارگانی که میبینیم در همین مرحله هستند. به همین دلیل گاهی خورشید را «کوتولهٔ زرد» مینامند، هرچند از بسیاری از ستارگان کهکشان، بهویژه کوتولههای سرخ پرشمار، بزرگتر و درخشانتر است.
نمودار هرتسپرونگ–راسل
اگر دمای ستارگان را روی محور افقی و درخشندگی آنها را روی محور عمودی رسم کنیم، ستارگان بهطور تصادفی پخش نمیشوند. بیشتر آنها روی یک نوار مورب قرار میگیرند که «رشتهٔ اصلی» نام دارد و غولها و کوتولههای سفید در نواحی جداگانهای جمع میشوند. این نمودار که «نمودار هرتسپرونگ–راسل» نام دارد، مهمترین ابزار برای درک تحول ستارگان است. خورشید تقریباً در میانهٔ رشتهٔ اصلی قرار دارد: ستارهای معمولی و متوسط، که همین ویژگی آن را به مرجع مقایسه برای دیگر ستارگان تبدیل کرده است.
گذشته و آیندهٔ یک ستارهٔ G2V
خورشید حدود 4.6 میلیارد سال پیش از فروریزش یک ابر گاز و غبار شکل گرفت و تقریباً نیمی از عمر رشتهٔ اصلی خود را پشت سر گذاشته است. ستارهای با جرم خورشید حدود 10 میلیارد سال در این مرحله باقی میماند. در این مدت، خورشید بهآرامی درخشانتر میشود؛ درخشندگی آن نسبت به زمان تولدش حدود 30 درصد افزایش یافته است.
حدود 5 میلیارد سال دیگر، هیدروژن هستهٔ خورشید تمام میشود. لایههای بیرونی منبسط میشوند و خورشید به یک غول سرخ تبدیل میشود که احتمالاً عطارد و زهره را در بر میگیرد. در پایان، لایههای بیرونی به صورت یک سحابی سیارهنما به فضا پرتاب میشوند و هستهٔ داغ و فشردهٔ آن به یک کوتولهٔ سفید به اندازهٔ زمین تبدیل میشود. خورشید آنقدر پرجرم نیست که به صورت ابرنواختر منفجر شود.
جمعبندی
کد G2V خلاصهای فشرده از هویت خورشید است: G یعنی ستارهای با دمای سطح حدود 5,800 کلوین، 2 جایگاه دقیق آن در این رده را نشان میدهد و V یعنی خورشید در مرحلهٔ پایدار سوزاندن هیدروژن یا همان رشتهٔ اصلی قرار دارد. انرژی این مرحله از همجوشی هستهای در هستهٔ خورشید تأمین میشود.