چگالی متوسط چگونه به دست میآید؟
چگالی یعنی جرم تقسیم بر حجم. جرم خورشید از روی حرکت سیارات به دور آن، با استفاده از قوانین کپلر و گرانش نیوتن، محاسبه میشود و حدود 1.989×10³⁰ کیلوگرم است؛ یعنی حدود 333 هزار برابر جرم زمین و بیش از 99.8 درصد جرم کل منظومهٔ شمسی. شعاع خورشید حدود 696 هزار کیلومتر است و حجم آن حدود 1.41×10¹⁸ کیلومتر مکعب، یعنی بیش از 1.3 میلیون برابر حجم زمین.
اگر جرم را بر حجم تقسیم کنیم، چگالی متوسط حدود 1.41 گرم بر سانتیمتر مکعب به دست میآید. این مقدار فقط حدود 40 درصد بیشتر از چگالی آب و حدود یکچهارم چگالی متوسط زمین (5.51 گرم بر سانتیمتر مکعب) است. دلیل اصلی این تفاوت آن است که خورشید عمدتاً از سبکترین عناصر، یعنی هیدروژن و هلیم، ساخته شده است، در حالی که زمین از سنگ و آهن تشکیل شده است.
عدد متوسط، تصویر کامل نیست
خورشید جسمی یکنواخت نیست. گرانش عظیم آن لایههای درونی را بهشدت فشرده میکند و چگالی با نزدیک شدن به مرکز بهسرعت افزایش مییابد. در مرکز هستهٔ خورشید، چگالی به حدود 150 گرم بر سانتیمتر مکعب میرسد؛ بیش از 13 برابر چگالی سرب. با این حال، به دلیل دمای حدود 15 میلیون کلوین، مادهٔ هسته همچنان به صورت گاز یا دقیقتر پلاسما رفتار میکند، نه جامد.
در مرز بیرونی هسته، در حدود یکچهارم شعاع خورشید، چگالی به حدود 20 گرم بر سانتیمتر مکعب کاهش مییابد. در ناحیهٔ تابشی بهتدریج کمتر میشود و در پایهٔ ناحیهٔ همرفتی به حدود 0.2 گرم بر سانتیمتر مکعب، یعنی کمتر از آب، میرسد. حدود نیمی از جرم خورشید در درون یکچهارم شعاع آن متمرکز است.
لایههای بیرونی بسیار رقیق
در سطح مرئی خورشید یا فوتوسفر، چگالی حدود 2×10⁻⁷ گرم بر سانتیمتر مکعب است؛ حدود چهار هزار بار رقیقتر از هوای سطح دریا روی زمین. کروموسفر باز هم رقیقتر است و در تاج خورشید چگالی به حدود 10⁻¹⁵ گرم بر سانتیمتر مکعب کاهش مییابد؛ رقیقتر از بهترین خلأهایی که در بسیاری از آزمایشگاهها ساخته میشوند. در نزدیکی زمین، باد خورشیدی تنها چند ذره در هر سانتیمتر مکعب دارد.
به این ترتیب، چگالی از مرکز تا سطح خورشید حدود هزار میلیارد برابر کاهش مییابد. این تفاوت عظیم توضیح میدهد چرا خورشید مرز مشخص و سختی ندارد و «سطح» آن در واقع لایهای است که گاز در آن به اندازهای رقیق میشود که نور میتواند از آن بگریزد.
چگالی درون خورشید را چگونه میشناسیم؟
هیچ ابزاری نمیتواند مستقیماً درون خورشید را ببیند. دانشمندان از دو راه برای شناخت ساختار درونی استفاده میکنند. راه اول «مدل استاندارد خورشید» است: معادلات فیزیکی تعادل گرانش و فشار، تولید و انتقال انرژی را با جرم، درخشندگی، شعاع و سن خورشید ترکیب میکنند تا تغییرات چگالی و دما را از مرکز تا سطح محاسبه کنند.
راه دوم «لرزهنگاری خورشیدی» یا هلیوسیسمولوژی است. سطح خورشید بهطور پیوسته با میلیونها موج صوتی نوسان میکند. همانطور که زمینشناسان از امواج زلزله برای شناخت درون زمین استفاده میکنند، دانشمندان با اندازهگیری این نوسانها، سرعت صوت و در نتیجه چگالی را در عمقهای مختلف خورشید به دست میآورند. نتایج این دو روش تطابق بسیار خوبی با هم دارند.
جمعبندی
چگالی متوسط خورشید حدود 1.41 گرم بر سانتیمتر مکعب است، اما این عدد میانگین بازهای بسیار گسترده است: از 150 گرم بر سانتیمتر مکعب در هستهٔ فشرده تا مقادیری نزدیک به خلأ در تاج. همین ساختار لایهای است که تولید انرژی در مرکز و انتقال آن به سطح را ممکن میکند.